معتزله


+ حیات ابن ابی الحدید

فصلنامه تاریخ اسلام
سال نهم، بهار و تابستان 1387، شماره مسلسل 33 - 34

 

فاطمه سرخیل
عبدالحمید هبة الله (586- 656 ﻫ) مشهور به ابن ابی الحدید در خانواده‌ای اهل دانش در شهر مداین زاده شد. پس از تحصیلات مقدماتی در بغداد به معتزله گرایش یافت و اندیشه ایشان را چنان آموخت که خود در آن باره اهل نظر شد و از بزرگان معتزله گردید. او در بغداد مورد توجه دولتمردان عباسی قرار گرفت و عهده‌دار مشاغل حکومتی گردید. با این حال هرگز از دانش اندوزی و خردورزی باز نایستاد، آن چنان که در شناخت وبررسی تاریخ صدر اسلام صاحب نظر شد. این مقاله به شرح و بررسی زندگی ابن ابی الحدید پرداخته است.

واژ‌های کلیدی: ابن ابی الحدید، عباسیان، معتزله، تألیفات، شرح نهج‌البلاغه.
 
مقدمه
ابن ابی الحدید در سال‌های 586 تا 656 ﻫ . در قلمرو حکومت عباسی می‌زیست که هم زمان با عصر چهارم حکومت عباسیان (447- 656 ﻫ) و دوران حکومت چهارتن از خلفای عباسی «ابوالعباس احمد ناصر (575- 622 ﻫ/ 1180- 1225 م)، ابونصر محمد ظاهر (622- 623 ﻫ / 1225- 1226 م)، ابوجعفر منصور مستنصر (623 -640 ﻫ / 1226 -1242 م)، ابواحمد عبدالله مستعصم (640 -656 ﻫ / 1242- 1258 م» می‌باشد. در این دوره، خلافت عباسی، خوارزمشاهیان و اسماعیلیان قدرت‌های برتر جهان اسلام بودند. خلفای عباسی جانشینان پیامبر و متولیان تسنن، مذهب رسمی جهان اسلام، محسوب می‌شدند.
خوارزمشاهیان پس از سلجوقیان قدرت را در ایران در دست گرفتند. آنها کوشیدند تا خلافت عباسی را مطیع خویش سازند. هیچ گاه روابط حکومت‌های ایران با دستگاه خلافت تا حد دوره خوارزمشاهیان تیره و تار نبوده است. این اختلافات که از زمان الناصرلدین الله و علاء الدین تکش آغاز شد تا زمان مرگ آخرین فرمانروایان دو حکومت ادامه یافت.
در این زمان مردم ناراضی از اوضاع به دنبال پناهگاهی می‌گشتند که از شر حکومت نجاتشان دهد. اسماعیلیان شیعه مذهب که دشمن قدرتمند دستگاه خلافت و خوارزمشاهیان بودند پاسخ‌گوی این نیاز مردم بودند. و این عامل سبب شد اسماعیلیان در این عصر به اوج قدرت برسند. اسماعیلیان در این دوره از دژهای خویش که سراسر جبال البرز را در بر می‌گرفت پا فراتر نهادند و در شهرهای ایالات کرمان، خراسان، عراق عجم و حتی فارس پایگاه‌های مستحکمی یافتند.
این شرایط در جامعه اسلامی وضعیت دشواری را پدید آورده بود؛ به طوری که با وجود اقتدار ظاهری دستگاه خلافت، این نظام از درون با مشکلات فراوانی مواجه بود. مردم و اندیشمندان آن عصر از این وضعیت ناراضی بودند و طبیعتاً با توجه به این اوضاع، مهم‌ترین سؤال در جامعه اسلامی این بود که چرا مسلمانان با چنین شرایط بغرنجی روبه‌رو شدند؟ برای پاسخ به این پرسش، متفکران با توجه به تاریخ گذشته جامعه اسلامی، در پی تعلیل و تبیین رخ‌دادها بر آمدند. ابن ابی الحدید یکی از اندیشمندان این عصر بود که ضمن همراهی با دستگاه خلافت عباسی، برای پاسخ به سؤالات مطرح در جامعه مسلمانان و روشن کردن زمینه‌ها‌ی بروز این  شرایط خاص اجتماعی، فرهنگی و سیاسی، به مباحث تاریخی روی آورد. در این پژوهش به شرح و بررسی زندگی و افکار ابن ابی الحدید می‌پردازیم.

زیست نامه
عزالدین ابوحامد عبدالحمید بن [داود بن]  هبة الله بن محمد بن محمد بن حسین بن ابی الحدید مداینی در سال 586 ﻫ . در خانواده‌ای اهل دانش در مداین متولد شد و در آن جا رشد و نمو یافت.  اما یاقوت حموی ولادت او را در مداین ولی رشدش را در کرخ دانسته و درباره مذهب اهالی مداین و کرخ در این دوران می‌نویسد که اهالی مداین و کرخ در عصر ایشان شیعه امامی بودند.  از دوران کودکی ابن ابی الحدید اخباری در دست نیست.
از سنین پانزده و شانزده سالگی در محضر علما و بزرگان مشهور بغداد که بیشتر آنها شافعی مذهب بودند حاضر می‌شد و در محافل علمی و ادبی شرکت می‌جست.  او در مدارس نظامیه بغداد تحصیل کرد.  اما او که شیفته آموختن و دست‌یابی به حقیقت بود تنها به اساتید شافعی این مدارس اکتفا نکرده واز بزرگان سایر فرقه‌های اسلامی نیز بهره‌های فراوانی برد. اساتید متعدد وی شافعی، حنفی، حنبلی و دسته‌ای از ایشان علوی بودند. اساتید شافعی‌اش که در شرح نهج‌البلاغه از ایشان یاد شده است عبارتند از: ابوحفص عمر بن عبدالله الدباس بغدادی(م 601 ﻫ)،  ضیاء الدین ابواحمد عبدالوهاب بن علی بن سکینه بغدادی (م 607 ﻫ)  و ابوالخیر مصدق شبیب واسطی (م 605 ﻫ).  برخی از اساتید حنبلی ابن ابی الحدید عبارتند از: ابو محمد قریش  بن سبیع بن مهنا العلوی المدنی (م 620 ﻫ)  و شمس الدین فخار بن معد الموسوی (م 630 ﻫ).  ابوجعفر یحیی بن ابی زید حسنی بصری النقیب (م 613 ﻫ)  که برجسته‌ترین استاد علوی ابن ابی الحدید بود نقابت طالبیان بصره را برعهده داشت و زمانی که برای شکایت از ناظر بصره به بغداد رفت در این شهر ماندگار شد.  او مردی ادیب، فاضل و عالم به انساب و اشعار و ایام عرب بود و شاید به جهت همین وسعت اطلاعاتش از تاریخ عرب و اسلام از جملة ندیمان الناصر لدین الله خلیفه عباسی بود.  از مجموع گفتاری که ابن ابی الحدید از ابوجعفر نقیب نقل می‌کند استنباط می‌شود که او فردی دانشمند و آگاه به تاریخ و ادبیات و دارای قدرت نقادی و داوری عمیق بوده است.
ابن ابی الحدید به معتزله گرایش یافت و آرای معتزله بغداد و بصره را فرا گرفت و خود در این مکتب کلامی صاحب‌نظر گردید و مورد توجه دستگاه حکومت عباسی قرار گرفت. دیگر افراد خاندان ابن ابی الحدید نیز از بزرگان و دانشمندان زمان خویش بودند. پدرش قاضی مداین  و برادرش موفق الدین ابوالمعالی قاسم دبیر انشا  و قاضی  بودند. برادر دیگرش، ابوالبرکات محمد، کاتب نظامیه‌ها و شاعر بود.  ابن کثیر در مقایسه دو برادر می‌نویسد: «ابن ابی الحدید از برادرش ابوالمعالی موفق الدین هبة الله، که خود فاضلی ژرف اندیش و اهل دانش بود، فضل بیشتری داشت».  اما ذهبی او را از بزرگان صاحب فضل و بزرگان کلام، نظم، نثر و بلاغت دانسته است؛ ولی برادرش را بر او برتری می‌دهد.
ابن ابی الحدید در خدمت به خاندان عباسی مشاغل و مسئولیت‌هایی را برعهده گرفت و از این طریق وارد دربار شد. او در مراسم و مجالس بزرگان عصر خویش حاضر می‌شد و چون شاعر و ادیب بود در مناسبت‌های مختلف به هنرنمایی پرداخته و شعر می‌سرود. ابن فوطی به شعرخوانی ابن ابی الحدید در مجلس عقد دختر مجاهدین ایبک الخاص مستنصری، معروف به دواتدار کوچک، با بدر الدین لولوء صاحب موصل اشاره می‌کند.
وی ابتدا کاتب دارالتشریفات بود و در سال 629 ﻫ . به کتابت خزانه منصوب شد و مدتی بعد کاتب دیوان گردید. در صفر سال 642 ﻫ . به عنوان ناظر حله تعیین شد. سپس خواجة امیر علاء الدین طبرس گردید و پس از آن ناظر بیمارستان عضدی و سرانجام ناظر کتابخانه‌های بغداد گردید.
ابن ابی الحدید می‌نویسد مسئولیت‌های وی، آثارش را از جهات فرهنگی با ارزش نمود و مانع از اشتیاقش به کسب علوم و سرودن شعر نشد.   ارزش علمی آثارش به سبب استفاده از منابع گوناگون است. او علاوه بر استفاده از کتابخانه دربار، از کتابخانه ده هزار جلدی ابن علقمی  نیز استفاده می‌کرد.
ابن ابی الحدید در حمله هلاکوخان به بغداد به مرگ محکوم شد؛ اما به شفاعت ابن علقمی  و وساطت خواجه نصیرالدین طوسی  از مرگ رهایی یافت.  و پس از آن به مقام کاتبی رسید.  درباره تاریخ دقیق درگذشت ابن ابی الحدید میان مورخان اختلافی اندک وجود دارد؛ محمد بن شاکر کتبی در دو کتاب فوات الوفیات  و عیون التواریخ  و ابن کثیر در البدایه و النهایه  درگذشت او را در سال 655 ﻫ . می‌دانند. صنعانی در کتاب نسمة السحر به نقل از دیار بکری می‌نویسد که او هفتاد روز پیش از ورود مغولان به بغداد که بیست محرم سال 656 ﻫ . بود درگذشت.
ذهبی در سیر الاعلام النبلاء وفات او را پنجم جمادی الاخری سال 656 ﻫ . اعلام می‌کند.
ابن فوطی در حوادث الجامعه در وفیات سال 656 ﻫ . می‌نویسد:
قاضی موفق الدین ابوالمعالی قاسم بن ابی الحدید مداینی در جمادی الاخر درگذشت و برادرش عزالدین بن عبدالحمید در رثای او اشعاری سرود... و عزالدین بعد از برادر خود چهارده روز زنده بود.

مذهب ابن ابی الحدید
ابن ابی الحدید مذهب کلامی و اعتقادی خویش را در شرح نهج‌البلاغه به صراحت اعلام می‌کند و از شیفتگی‌اش به اعتقادات معتزله بغداد پرده بر می‌دارد. با وجود این درباره گرایش مذهبی او آرای متناقضی بیان شده است. چنان که برخی از اهل سنت مانند ابن کثیر او را شیعه غالی  یا شیعه معتزلی  دانسته‌اند و برخی از شیعیان او را مغرض و متعصب در آرای اهل سنت دانسته‌اند.  و افرادی چون سید جمال الدین ابوالفضل احمد بن طاوس حلی (م 673 ﻫ .)  و شیخ یوسف بن احمد بن ابراهیم الدرازی البحرانی (م 1186 ﻫ .)  ردیه‌هایی بر شرح نهج‌البلاغه نگاشته‌اند.
با وجود این که گرایش به تشیع در شرح نهج‌البلاغه آشکار است، اما مطالب فراوانی نیز در آن هست که با عقاید شیعیان درباره امامت و مسائل تاریخی پس از رحلت پیامبر سازگار نیست. ابن ابی الحدید در سرتاسر کتابش به معتزلی بودن خویش و اعتقاد به درستی خلافت خلفای سه گانه پیش از حضرت علی اقرار می‌کند و بزرگان معتزله را شیوخ خویش می‌خواند. او در مقدمه شرح نهج‌البلاغه تأکید می‌کند که تمام بزرگان و اساتید معتقدند بیعت با خلیفه اول، صحیح و شرعی بوده و برای بیعت نصی از طرف رسول خدا وجود نداشته است، بلکه به اختیاری بوده است که به طریق اجماع و غیر اجماع به عنوان طریقی برای اثبات امامت شناخته می‌شود. سپس او به بحث تفضیل می‌پردازد.
ابن ابی الحدید خویش را از امامیه جدا می‌داند و پیروان این فرقه را غالی دانسته و نظر مساعدی به آنان ندارد و در مقابل معتزلیان را شیعیان حقیقی می‌داند و می‌نویسد: شیعه تنها به آن دسته از افراد اطلاق می‌شد که به تفضیل باور داشته‌اند و آنچه در اخبار و روایات، در فضیلت شیعه آمده و آنان را به بهشت وعده داده‌اند، همان‌ها هستند نه کس دیگر. به همین دلیل یاران معتزلی ما گفته‌اند که ما شیعیان حقیقی هستیم و این اعتقاد ما را از دیگر عقاید افراطی و تفریطی، به سلامت و حق نزدیک‌تر است.
انکار نص بر امامت حضرت علی،  پذیرش خلافت ابوبکر با این که حضرت علی را افضل بر او دانسته‌  و پذیرش امامت مفضول بر افضل،  مهم‌ترین دلایل اثبات دوری ابن ابی الحدید از مذهب امامیه است؛ زیرا امامیه به وجود نص برای امامت حضرت علی تأکید می‌ورزند و امامت مفضول را رد می‌کنند و در این باره کتاب‌های متعددی نوشته‌اند؛ مانند کتاب الرد علی المعتزله نوشته ابومحمد هشام بن حکم از اصحاب امام صادق و امام کاظم  و کتاب الرد علی المعتزله فی امامة المفضول نوشته محمد بن نعمان ملقب به مؤمن الطاق از اصحاب امام صادق.
همچنین او پس از به پایان رساندن شرح نهج‌البلاغه و فرستادن آن برای ابن علقمی،وزیر شیعی و دانشمند، در پاسخ به الطاف او اشعاری سروده و در ضمن آن می‌گوید:
مذهب اعتزال و یارانش را که مردم خردمند و دقیق نظر هستند دوست دارم. آری، اهل عدل و توحید اهل من و راه پسندیده آنان همواره آیین من است.
برخی از نویسندگان به نقل از یوسف بن یحیی صنعانی، ادیب قرن یازدهم و دوازدهم هجری (م 1121 ﻫ) نوشته‌اند که ابن ابی الحدید معتزلی جاحظی بوده است. این موضوع با عقاید جاحظ سازگار نیست، زیرا بنابر گفته خود ابن ابی الحدید در اوایل مقدمه شرح نهج البلاغه، جاحظ معتقد به برتری و تفضیل ابوبکر بر علی بوده و به طرفداری از عثمان کتاب العثمانیه را فراهم آورد.
به نظر می‌رسد که ابن ابی الحدید به عقیده و گفته‌‌های ابوجعفر محمد بن عبدالله اسکافی توجه بیشتری داشته است. ابوجعفر اسکافی، متکلم دانشمند سده سوم هجری که معاصر جاحظ بوده و بر کتاب عثمانیه او ردیه نوشته، به سال 240 ﻫ . و پانزده سال پیش از مرگ جاحظ در گذشته است.  به هر حال سخن یوسف بن یحیی صنعانی در کتاب نسمة السحر که به مقدمه محمد ابوالفضل ابراهیم و از آن جا به دائرة المعارف بزرگ اسلامی و کتاب‌های دیگر راه یافته است. چندان استوار نیست.
هر چند ابن ابی الحدید در نقل آرای معتزله از گفته‌های جاحظ و سایر بزرگان معتزله بهره گرفته و در مسائل کلامی به آرای آنان استناد می‌جوید، اما از نظر اعتقادی بدون هیچ تردیدی از پیروان معتزله بغداد بوده و از ارادتمندان حضرت علی محسوب می‌شد و از معتزله بصره و جاحظ که نظر مساعدی به آن حضرت نداشتند فاصله بسیاری داشت.

تألیفات ابن ابی الحدید
از ابن ابی الحدید آثار و تألیفات بسیاری به یادگار مانده است. هفده اثر او شناخته شده است که سه اثر به نظم و بقیه به نثر هستند. این آثار عبارتند از:
1. شرح نهج‌البلاغه: ابن ابی الحدید ارزنده‌ترین اثرش شرح نهج‌البلاغه را در 58 سالگی در زمانی که در بالاترین حد علمی‌اش قرار داشت تألیف کرد. وی در این باره می‌نویسد:
نگارش این کتاب در چهار سال و هشت ماه تمام شد که آغاز آن اولین روز ماه رجب سال ششصد و چهل و چهار بود و پایانش روز سی‌ام صفر سال ششصد و چهل و نه که این زمان برابر مدت خلافت امیرالمؤمنین علی است و هرگز تصور نمی‌شد که در کمتر از ده سال انجام بگیرد...
ابن ابی الحدید شرح نهج‌البلاغه را به مؤید الدین بن علقمی، وزیر شیعی مستعصم بالله خلیفه عباسی (خلافت از 640 -656 ﻫ) هدیه کرد. ابن علقمی در مقابل صد دینار و خلعت و اسبی به او صله داد. و او نیز بابت این بخشش در قصیده‌ای وزیر را ستایش کرد.
این کتاب دائرة المعارفی از علوم تاریخ، انساب، ادبیات،کلام فقه، اخلاق و فرهنگ عرب است که حجم زیادی هم دارد. این کتاب به اهتمام محمد ابوالفضل ابراهیم بر طبق تقسیم‌بندی ابن ابی الحدید در بیست جلد منتشر گردیده است.
2. الاعتبار: این کتاب در سه جلد شرح و تعلیقی بر کتاب الذریعه فی اصول الشریعه تألیف سید مرتضی است.
3. انتقاد المستصفی: این کتاب نقدی بر کتاب المستصفی من علم الاصول تألیف غزالی است.
4. الحواشی علی کتاب المفصل فی النحو: شرح و توضیحی بر کتاب المفصل فی النحو تألیف زمخشری است.
5. شرح الآیات البینات: شرحی است بر کتاب کلامی الآیات البینات فخرالدین رازی.
6. شرح المحصل: شرحی بر کتاب محصل افکار المتقدمین و المتأخرین نوشته فخرالدین رازی می‌باشد.
7. شرح الیاقوت: شرحی بر کتاب الیاقوت ابواسحاق ابراهیم بن نوبخت.
8. نقض المحصول فی علم الاصول: نقدی است بر کتاب المحصول فی علم الاصول تألیف فخرالدین رازی.
9. العبقری الحسان: این کتاب مجموعه‌ای از موضوعات گوناگون شامل مباحث کلامی، تاریخ و ادبی است.
10. الوشاح الذهبی فی العلم الادبی.
11. الفلک الدائر علی المثل السائر: این کتاب نقدی بر کتاب المثل السائر فی الادب الکاتب و الشاعر تألیف نصرالله بن محمد بن الاثیر الشیبانی الجزری الموصلی الکاتب (673 ﻫ) برادر ابن اثیر مورخ است.  نگارش این کتاب در اول ذی الحجه سال 633 بنا به درخواست مستنصر آغاز شد و در مدت پانزده روز به پایان رسید. چندین نقد بر این کتاب نوشته شده است؛ از جمله نشر المثل السائر و طی الفلک الدائر نوشته ابوالقاسم محمود سنجاری(م 650 ﻫ).  این کتاب در سال 1309 ق. در هند چاپ شده است.
12. شرحی بر المنظومه فی الطب ابن سینا.
13. شرحی بر کتاب مشکلات الغرر: این اثر شرحی است بر کتاب مشکلات الغرر نوشته ابوالحسین بصری از شیوخ بزرگ معتزله.
14. منظومه الفصیح: ابن ابی الحدید در مدت 24 ساعت کتاب الفصیح در علم لغت و نوشته احمد بن یحیی معروف به ثعلب (م 291 ﻫ) را به نظم در آورد.
15. مستنصریات: اشعاری که به خواسته مستنصر سروده شده است.
16. دیوان اشعار: دیوان اشعار او شامل انواع قصیده تا غزل که مناجات و مخاطبات صوفیانه در آن بیشتر از انواع دیگر است.
17. القصائد السبع العلویات: موضوع این اشعار فتح خیبر و فتح مکه و ابیاتی در مدح پیامبر و حضرت علی و اظهار ناراحتی و اندوه در شهادت امام حسین است.  ابن ابی الحدید این کتاب را برای ابن علقمی، وزیر شیعی مستعصم، تألیف کرد.

زمینه‌ها و انگیزه اهتمام ابن ابی الحدید به شرح نهج‌البلاغه
در معتزله، تعداد اندکی از ایشان به تاریخ نگاری پرداخته‌اند؛ ایشان به دلیل آن که می‌کوشند مشکلات ذهنی و مذهبی خویش را با عقل و استدلال حل کنند، به نقل جز در چهارچوب پیش فرض‌هایشان نمی‌نگرند. اگرچه افرادی چون اسکافی و جاحظ که از مورخان بزرگ و بنام معتزله هستند آثار ارزشمندی را تألیف کرده‌اند و عده‌ای دیگر از ایشان مانند قاضی عبدالجبار به تاریخ اهمیت می‌دادند اما آنها تنها به دانش تذکره نویسی برای معتزلیان یا به اصطلاح علم «طبقات معتزله» پرداختند. یک معتزلی به دلیل پیش فرض‌های متکلمانه، تاریخ را از منظر علم کلام نگاه می‌کند. معنای این سخن آن است که تاریخ در این نگاه، در جایگاه واقعی خویش قرار ندارد؛ بلکه به نوعی ابزار دست متکلم شده است. این مشکلی است که دیگر عقل گرایان مسلمان هم با دانش تاریخ داشتند.
با این حال ابن ابی الحدید به دلیل نوع نگاهش یک استثناست. او یک معتزلی مورخ آن هم در سطحی قابل قبول است. شاید همین امر سبب شده تا نگاه او وسیع‌تر و دارای مشربی بازتر در شرح نهج‌البلاغه باشد. سوالاتی که در اینجا قابل طرح است اینست که چرا ابن ابی الحدید به تاریخ اسلام پرداخته است؟ و چرا این پرداختن با شرح نهج‌البلاغه به هم در آمیخته است؟ در پاسخ باید گفت که بخشی از معتقدات معتزله دقیقاً جنبه تاریخی دارد. صورتش کلامی است اما ماده و عمقش تاریخی است. بررسی سیر پیدایش معتزله نشان می‌دهد که آنان از دل تحولات تاریخی سربرآورده‌اند. مشکلات جنگ جمل و صفین و سپس نهروان و نیز پدید آمدن خوارج که کافر و مسلمان چگونه از همدیگر تفکیک می‌شوند، معتزله را به پاسخ گویی به این سوال روبرو کرد. ابن ابی الحدید می‌کوشد تا به همان پرسش‌های نخست پاسخ دهد، آن هم با شرح نهج‌البلاغه. در این صورت او هم شرح نهج‌البلاغه نوشته و هم از هویت معتزله دفاع کرده و هم نشان داده است که یک معتزله شیعی است نه عثمانی.
روابط میان تشیع و تسنن در ادوار مختلف تاریخی دارای فراز و نشیب‌‌های فراوانی بوده است. مناسبات علمی میان علمای شیعه و سنی به ویژه معتزلیان میانه رو آنان را با یکدیگر آشناتر کرد. در اواخر قرن پنجم در دوران حکومت آل بویه و پس از آن می‌توان تفاهمی جدی را در اندیشه‌های شیعه و معتزله یافت.
نهج‌البلاغه گزیده سخنان حضرت علی است که به دست سید رضی(ره) (م 406 ﻫ) از مصادر تاریخی، حدیثی و ادبی گردآوری شده است. بیشتر خطبه‌ها و نامه‌های نهج‌البلاغه مربوط به دوران حکومت پنج ساله حضرت علی است و در تمام نهج‌البلاغه به جز خطبه شقشقیه اظهار نظر صریح و انتقادی از شیخین نشده است.
نفس تدوین نهج البلاغه، آن گونه که بخش عظیمی از سنیان معتدل نیز آن را بپذیرند و حتی بر آن شرح بنویسند، می‌تواند اقدامی در راه تفاهم به شمار آید. گرچه سنیان افراطی که وارثان اهل حدیث بودند، در برابر این اقدام معتدلانه شیعه حاضر به کوچک‌ترین گذشت نشدند.
اوج نزدیکی شیعه و معتزله و تأثیراتی که این دو گروه بر هم نهادند، در شرح نهج-البلاغه ابن ابی الحدید دیده می‌شود. ابن ابی الحدید با شرح نهج‌البلاغه که مورد علاقه شیعیان بود و آن گروه از اهل سنت که حضرت علی را به عنوان خلیفه چهارم قبول داشته و برای ایشان احترام قایل بودند، گامی مهم در راه نزدیکی شیعه و سنی برداشته‌ است.
او در شرح نهج‌البلاغه تلاش می‌کند تا تفکر اعتزالی را که در این زمان رو به افول بود، استحکام بخشد و با کمک گرفتن از کلام امیرالمؤمنین و وقایع تاریخی برتری عقاید معتزلیان بغداد را در تقابل با معتزلیان بصره اثبات کند.  در این کتاب که برای ابن علقمی اسدی، وزیر شیعی مذهب المستعصم بالله، تألیف کرده است،  مباحث تاریخی و اعتقادی را به گونه‌ای گزینش می‌کند که برای هر دو گروه شیعه و سنی آن دوران مورد قبول باشد و باعث تحریک احساسات هیچ یک از دو طرف نشود.
ابن ابی الحدید با استفاده از شیوه‌های رایج معتزله در بررسی‌های علمی، به شرح کلام حضرت علی و تحلیل وقایع تاریخی پرداخته است. وی در شرح نهج‌البلاغه که قسمت اعظم آن به نقل و بررسی وقایع تاریخی اختصاص دارد کوشیده است که در هنگام نگارش تاریخ به اصول معتزلی و راه‌های مورد قبول ایشان در بررسی‌های علمی وفادار بماند و در واقع تاریخ برای ابن ابی الحدید ابزاری مهم است که با پژوهش و تحقیق درباره آن و با استناد به آن می‌توان به حقایق امور دست یافت.

نویسنده : سید محسن موسوی زاده ; ساعت ۱۱:٤۱ ‎ق.ظ ; شنبه ٩ آبان ،۱۳۸۸
تگ ها:
comment نظرات () لینک