معتزله


+ قاضی عبدالجبار

ابوالحسن عبدالجبار احمد بن الخلیل بن عبدالله الهمدانی اسد آبادی ، معروف به قاضی عبدالجبار در اسد آباد همدان متولد شده ، مانند بسیاری از علماء تاریخ دقیق تولد او مشخص نیست، اما عمر طولانی داشته و بیش از 90 سال زیسته است. و در ماه ذیقعده 485 هجری قمری در شهر ری از دنیا رفته و در همانجا به خاک سپرده شده است.
پدر وی از سوی صاحب بن عباد منصب قضاوت داشت. قاضی عبدالجبار ، مطالعات خود را در علم اصول ، پیرو مذهب اشعری . قاضی عبدالجبار ، مطالعات خود را در علم اصول ، پیرو مذهب اشعری و در فقه بر اساس فقه شافعی آغاز کرده ، اما خیلی زود به کلام وارد شد و فقه و اصول را رها کرد.
در این باره میگوید فقه کسانی را دارد که به خاطر بدست آوردن آن دنیا را دنبال میکنند. اما در کلام، انگیزه ای جز خدای تعالی در کار نباشد. وی کلام را مدتی نیزد ابی اسحاق بن عیاش فرا گرفت ، سپس به بغداد کوچ کرد و مدتی طولانی را نزد شیخ ... عبدالله اقامت نمود تا بر کلام قرآن غالب شد. وی همچنین علم حدیث را نزد ابی الحسن ابراهیم بن سلمه القطان و عبدالرحمن بن جعفر بن فارس و زبیر بن عبدالواحد اسد آبادی فرا گرفت در حقیقت عبدالجبار نه تنها در کلام تبحر یافت بلکه در تفسیر ،اصول فقه ، حدیث و فقه وارد شده بود. و ریاست تعزله را به عهده داشت و بعید بنظر میرسد کسی که در عصر خویش به این مقام دست یافته، در علوم زمان سرآمد نباشد، تالیفات وی چنین تقدم و نبوغ علمی را تایید میکند . آثار و تالیفات او در رشته های مختلف علمی بسیار است که به شرح ذیل بیان می شود:
در کلام :
1 - الدواعی و الصوارف
2 - الخلاف و الوفاق
3 - الخواطر
4 - الاعتماد
5 - المنع و التماتع
6 - ما یجوز فی التزاید و ملایجوز
7 - المغنی فی ابوبا التومیه و العدل
8 - المبسوط
9 - المحیط
10 - الحکمه و الحکیم
11- الفعل الفاعل
12 - شرح الاصول الخمس
13 - الخلاف بین الشیخین
14 - فصل الاعتزال و طبقات المعتزله
15 - المحیط با التکلیف
وی ،شرحهای بسیار جامعی به کتب علمای کلام نوشته است که در نوع خود بی نظیرند از جمله شرح الاصول ،شرح الاعراض ،شرح المقامات . همچنین مکملهایی بر کتب مشایخ معتزله نوشته: "تکمله الجامع " و پاسخ به سوالات کلامی سایرین نیز به صورت کتاب درآمده است و به خاطر اختصار از ذکر آنها پرهیز میشود.
در اصول فقه :
کتاب مهم قاضی عبدالجبار ،در اصول فقه ،کتاب العمد میباشد. ابن خلدون در اهمیت این کتاب مینویسد: در اصول فقه براساس دیدگاه شعری و معتزلی چند کتاب مهم نوشته شده است که عبارتند از البرهان امام الحرمین، المستصفی غزالی و الحمدالجبار.
در فقه :
عبدالجبار اسد آبادی بر مذهب شافعی بود و صاحب در آیات و مباحث فقهی بوده اما کلام را بر فقه برتری دانسته و لذا نظرات فقهی او در درست نیست.
در حدیث:
نظم الفوائد و نقریب المراء للرائد ، دارای ابواب و اصول علم حدیث است.
تثبیت دلائل نبوت سیدنا محمد (ص) . ابن کثیر در اهمیت این کتاب میگوید: این بزرگترین و مهمترین کتاب عبدالجبار است. شیخ زاهدی در تمجید کتاب نوشته : قاضی در استحکام دلایل و روشن رفع و رد ایراد ما و شک و تردید مخالفان نبوت، موفقتر از همه بوده است.
در تفسیر:
1 - تنزیه القرآن عن المطاعن که اولین کتاب قاضی بود.
2 - متشابه القرآن .
شاگردان قاضی عبدالجبار
قاضی شاگردان فراوانی داشته ا. ابی سعید السمان میگوید همه جا را گشتم و به هیچ زمینی و ناحیه ا ی وارد نشدم مگر اینکه در آنجا کسانی بودند که علم و فضل از قاضی گرفته بودند.
1 - ابورشید نیشابوری معروف به سعید بن محمد و پس از قاضی عبدالجبار به قاضی القضاه رسید.
2 - ابو یوسف قزوینی معروف به عبدالسلام بن محمد که حدیث و تفسیر از قاضی آموخته است
3 - الشریف المرتضی معروف به ابوالقاسم علی بن الحسین الموسوی ،امامی و شیعه بود.
4 - ابوالحسین البصری معروف به محمدبن علی بن الطبیب به مقام شیخ المعتزله رسید
5 - ابوالقاسم السبتی معروف به اسماعیل بن احمد ، زیدی مذهب بود و استدلال کننده حاذق سایر شاگردان او : ابو محمد لباد ،ابوبکر خوارزمی ،ابونصر زرمانی ،ابومحمدبن متویه، امام ابی الحسن احمد بن حسین بن هارون (زیدیه ، با او به عنوان امام بیعت کردند.)

نویسنده : سید محسن موسوی زاده ; ساعت ۱:٥٥ ‎ب.ظ ; جمعه ۳ مهر ،۱۳۸۸
تگ ها:
comment نظرات () لینک