معتزله


+ زمینه‌های خشونت در فکر دینی معتزله

 

وبلاگ > جعفریان، رسول - روز چهارشنبه یازدهم اسفند ماه، فرصتی شد تا در همایش «تسامح و مدارا در فرهنگ اسلام و ایران»، در دانشگاه آزاد نجف آباد با شماری از استادان و دانشجویان عزیز صحبت کنم. موضوع بحث این بنده خدا، این بود که «چرا معتزله از فهم متساهلانه دینی دور هستند» به عبارت دیگر، عقاید معتزله در باره عوام و سختگیری دینی آنان را مورد بحث و بررسی مختصر قرار دادم. متن زیر خلاصه آن سخنرانی است.

 

ریشه‌های برخوردهای خشن در تاریخ صدر اسلام، از نظر فکری، به مفهوم و تعریف ایمان و تعریف مفهوم مقابل آن یعنی «کفر» باز می گردد. مسأله این است که ایمان چیست و چگونه کسی داخل جامعه مومنین می شود یا با انجام چه اعمالی و داشتن به معتقداتی از آن خارج می گردد. این بحث با آغاز اسلام و طی بیست و سه سال زندگی پیامبر (ص) در قرآن و طی آیاتی که در باره مومنان و کافران بود، مطرح شد. در قرآن همواره از «مومنان» به عنوان جامعه ای یاد شده که برابر آن کفار قرار دارند. در دل این جامعه، به جز مومنان اصیل، فاسقان و منافقان هم زندگی می کنند. در تمام این دوره، یک مخرج مشترک از ایمان در ذهن همه مسلمانان بود و آن ایمان به خدا و رسول بود. به مومنان توصیه شد، هر کسی که اسلام را پذیرفت، او را بپذیرند و مسلمان بدانند. فقط یک بار در باره عبدالله بن ابی، منافق معروف، این مسأله یعنی در عین ظاهر اسلامی، بحث نماز نخواندن بر جنازه او مطرح شد که گویی قطعا کافر و به دلیل شدت نفاق از جامعه مومنان خارج است.

زمانی که پیامبر (ص) رحلت کرد، در باره مفهوم ایمان و نقش «صلات» و «زکات» در آن بحث شد. به نظر ابوبکر کسانی زکات نمی دادند، از دایره مومنان خارج دانسته شدند و از نظر احکام خارجی و سیاسی، بحث فقط به جدایی فکری خاتمه نیافت بلکه با جنگ و به زور تسلیم شان کردند و شماری را به اسارت گرفته برده و کنیز کردند. آن زمان گذشت تا آن که در جریان قتل عثمان، تعریف «ایمان» مسأله روز شد. این تعریف، سوژه قتل وی بود، چون کسانی، وی را خارج شده از چارچوب ایمان دانستند. این خروج از ایمان، به گفته این افراد، هم به خاطر مخالفت با برخی از احکام شریعت و هم به دلیل تمایل حکومت او به رفتارهای غیر اسلامی بود. طبعا افرادی هم این نظر را قبول نداشتند. همین بحث در باره اختلاف نظر در مفهوم ایمان و کفر در جنگ جمل و صفین بیشتر مطرح شد. سوال این بود: چه کسی مومن و چه کسی کافر است؟ آیا بین این دو مفهوم، مفهوم دیگری هم وجود دارد؟ افرادی که شورشی هستند و کشته می شوند، آیا در حکم کافر هستند یا مسلمان؟ این نخستین تجربه جنگ میان خود مسلمانان بود که جنبه «دینی» داشت و باید وضعیت «ایمان» و «کفر» در آن روشن می شد. خوارج، این روند را تکمیل کردند و به صراحت، مخالفان خود را «کافر» خواندند و مستحق «قتل» دانستند. بحث در حد «مخالفان» آنها هم نبود، بحث در باره نقش «گناه کبیره» در اطلاق کفر بر مرتکب آن گناه بود. حالا بحث جدی تر شده بود. چه کسانی داخل جامعه مومنین هستند و چگونه ودر چه شرایطی از جامعه ایمانی، خارج شده به کفر وارد می شوند؟

بحث الان ما این است که معتزله به عنوان نخبگان جهان اسلام، در این باره چه اندیشه ای داشتند و چه کسانی برابر آنها بودند؟

به طور اجمال باید گفت، در شرایط جدید در حوزه تعریف ایمان سه گروه شکل گرفتند: الف خوارج یا تکفیری ها، ب: مرجئه که معتقد به مسلمان بودن همه این گروه ها در هر دو طرف بودند. ج: معتزله که مرتکب کبیره را نه مومن و نه کافر، بلکه فاسق می دانستند. به نظر معتزله، این افراد، مسلمان نیستند بلکه فاسق هستند. این یعنی این که معتزله در میانه خوارج و مرجئه بودند.

از همین تقسیم می توان دریافت که در حوزه مفهوم کفر، معتزله، سخت گیر بودند و تا حدودی موضعشان به خوارج نزدیک بود. این دیدگاه، نتیجه نوعی تعمق فکری بود. تصور این که یک مسلمان، وقتی مسلمان است که دین درستی داشته باشد، دین و ایمانی که علاوه بر زبانی بودن، قلبی و عملی هم باشد. خوارج هم به این اصل پای بند بودند. از قضا امویان هم به تدریج به این موضع نزدیک شدند. عثمانی های اهل حدیث، ایمان را صرفا زبانی نمی دانستند و به اقوامی که ایمان می آوردند، گوشزد می کردند که ایمان تنها گفتن شهادتین نیست، بلکه شرایط عملی دیگری هم دارد. تنها گروهی که برابر این مواضع ایستادگی کردند، مرجئه بودند که در تعریف ایمان، صرف شهادتین را کافی می دانستند. این یک تعریف بر اساس حقوق شهروندی بود. در اواخر قرن اول، جدای از جنگ جمل و صفین و اظهار نظر در باره آنها، یک بحث دیگر هم طرح شد که موضوع اختلاف نظر میان مرجئه و بنی امیه بود و آن این بود که تازه مسلمانان، در خراسان و ماوراءالنهر، آیا صرفا با گفتن شهادتین مسلمان می شوند یا خیر. بنی امیه حاضر به قبول این امر نبودند، چون می خواستند آنها را همچنان کافر بدانند و جزیه بگیرند، در حالی که ابوحنیفه به عنوان رأس المرجئه آنها را با همین شهادتین مسلمان می دانست. گفتنی است که در فقه شیعه هم، شهادتین در پذیرش اسلام کافی بود و به این ترتیب به نظر مرجئه نزدیک بودند.

بدین ترتیب معتزله در نخستین گام، به تکفیری ها نزدیک می شدند و سعی می کردند با فاسق خواندن مرتکب کبیره، او را از اسلام خارج کنند، و البته تصریح به ورود او به عرصه کفر نداشتند. اما اگر بدانیم که بهشت جای مومنان است، در آن صورت، معتزله این جماعت یعنی فاسقان نامسلان را کجا می بردند؟ این جنبه آخرتی قضیه بود، جنبه دنیایی آن، یعنی جنبه های حقوقی آن از نظر معتزله ای چندان مورد توجه نبود، در حالی که خوارج، وقتی روی کفر این افراد، صریح بودند، حکم قتل آنان را هم صادر می کردند.

نقطه دیگر در سخت گیری معتزله، نسبت به عامه و توده های مردم، در حوزه اصل امر به معروف و نهی از منکر بود. معتزله با توجه به تعریف خود از مرتکب کبیره و فاسق، سعی می کردند در حیطه اجتماع، روی اصل امر به معروف و نهی از منکر تکیه کنند. بیشتر مردم ولو برای یکبار، آلوده به گناه می شدند. جامعه که برآیند این افراد بود، در معرض آن بود که گناه آلود باشد. معتزله نسبت به این جامعه حساس شدند و امر به معروف و نهی از منکر را به عنوان یکی از اصول پنجگانه مطرح کردند. یعنی یک مساله فقهی را در اصول دین خود وارد کردند. بسیاری از آنها استفاده از زور و شمشیر را هم در اجرای این اصل مطرح کردند. آنها به همین دلیل، شورش بر حاکم فاسق را هم روا شمرده و مصداق نهی از منکر دانستند. برای یک گروهی که می کوشد تا از عقل استفاده کند، و باقی جنبه های دین را رها کند، این اصل می توانست در همین حد مطرح باشد. برخی از افراطی های معتزله، تا آنجا پیش رفتند که برخی از شهرهای اسلامی را به دلیل فساد زیاد در آنها، دارالکفر دانستند. حتی اگر چنین تعبیری وجود نداشت، این جوامع از نظرظ آنان دارالفسق بود، فسقی که خارج از اسلامیت و ایمان بود. چون آنها فاسق را مسلمان فاسق نه، بلکه تنها فاسق می دانستند.

عبدالقاهر بغدادی در اصول الایمان ص 270 می گوید معتزله شهرهایی را که اهل سنت بر آن حاکم اند، دارالکفر می دانند. اشعری این مطب را به جبائی نیز نسبت داده که بر اساس نظریات وی، حتی بغداد نیز دارالکفر است (مقالات الاسلامیین، ص 464). علتش این است که اینها معتقدند در شهری که نشود امر به معروف و نهی از منکر کرد، آنجا دارالکفر محسوب می شود. البته شاید این اتهام به جبایی قابل اثبات نباشد اما به هر حال سخت گیری هست.

این که سایر مسلمانان هم امر به معروف و نهی از منکر را قبول دارند، به دلیل این که یک اصل قرآنی است، شکی وجود ندارد. در فقه شیعه، امر به معروف و نهی از منکر تنها وقتی قابل تحقق است که فرد، بابت عرض و مال و جان خود احساس امنیت کند. در اینجا مهم اصل کردن آن توسط معتزله، متهم کردن این جوامع به خروج از اسلام، استفاده از زور برای تأدیب مخالفان و همراهی با با مقهوم انقلاب و شورش مسلحانه در چنین جامعه ای است. طبیعی است که این مقدار خشونت در فکر را به راحتی می توان به معتزله نسبت داد. معتزله در این جهت با زیدیه و خوارج همداستان بودند، چنان که در شورش مسلحانه علیه دولتهای بظاهر اسلامی هم با آنها موافق بودند، هرچند موضعشان به شدت مواضع خوارج نبود و گاه شروطی را مطرح می کردند. همه اینها به خاطر اصل کردن نهی از منکر بود.
این تأکید بر امر به معروف و نهی از منکر، در عمل، مشکلاتی را برای رسوخ خشونت در معتزله فراهم می کرد. در واقع، آنها نمی توانستند مخالف را تحمل کنند و این مساله هم در فکر و هم در عمل، مشکلاتی را ایجاد می کرد. استبداد معتزله را مورخان معمولا در ماجرای نفوذشان در دولت مامون تا معتصم آگاهند، و همه تصریح دارند که آنها فشار زیادی به مخالفان وارد کردند. در اینجا یک نکته دیگر هم هست و آن این که نخبه ها همیشه فکر می کنند بیشتر می فهمند و باید دیگران رو هم وادار کنند تا درست بفهمند و اگر متدین باشند، به نظرشان آنها که درست نمی فهمند، از دایره ایمان بیرون هستند.

این مساله ما را به نکته دیگری هدایت می کند که آن را هم می توان، پس از تفسیر معتزله از مفهوم فسق و تأکید متفاوتشان بر اصل امر به معروف و نهی از منکر، سومین زمینه برای رسوخ سخت گیری در اندیشه معتزله دانست.

معتزله یک افتخار بزرگ دارند و خودشان هم روی آن تأکید می ورزند و آن این است که اهل نظر و بحث اند. این در حالی است که دیگران از جمله حشویه و اصحاب حدیث را متهم به دوری از عقل و خرد و نظر می کنند. جاحظ که خود معتزلی است یارانش را «اشراف اهل الحکمه» می نامد. کسانی که در هر چیزی «نظر» می کنند و می خواهند همه چیز را بشناسند.

این نگاه معتزله، آنها را به صورت یک طبقه فرهیخته و نخبه فکری و در واقع نوعی اشرافیت فرهنگی در آورده و برای آنها، و بیش از همه در درون خودشان، نوعی شرف و امتیاز ایجاد کرده است. نتیجه عکس آن، تحقیر نسبت به سایر فرقه ها، به خصوص اکثریت اهل حدیث از عامه است که سخت با معتزله دشمنی داشتند و از همین زاویه خرد گرایی، آنها را متهم کرده و خارج از دین یا به هر حال اهل بدعت می دانستند. آنها خود را مظهر عقل و دیگران را مظهر جهل می دانستند. در این تفسیر، اشعری قضا و قدری است، و معتزلی اهل فکر و عقل و استدلال.

این رویه، فی حدنفسه، دو نوع احساس را در این دو گروه ایجاد می کند. اشعری تسلیم است و معتزلی آماده استدلال. در مثل گفته اند، اشعری بازی نرد می کند که متکی بر قضا و قدر است اما معتزلی شطرنج باز است که می کوشد با فکر و استدلال بازی را از حریف ببرد.

حمیری در باره معتزله می گوید که «و قیل: إن المعتزلة ینظرون إلى جمیع المذاهب کما تنظر ملائکة السماء إلى أهل الأرض» (الحور العین، ص 186). آنها جوری به عوام مردم نگاه می کنند، گویی ملائکه به اهل زمین نظر می کنند! این نوع نگاه، آنان را به عنوان گروهی برتر از «عوام» جلوه می دهد و به صورت یک طبقه نخبه فکری در می آورد.

البته این پرسش برای معتزله بود که اگر این قدر اهل فهم و خرد هستند، چرا در اقلیت اند؟ پاسخ آنها این بود که این مساله به تبلیغات بنی امیه بر می گردد که عقیده جبر و تشبیه را رواج داده و اکثریت مردم به آن طرف رفته اند. معتزله می گفتند ما در میان اهل فضل، اکثریت را داریم. (فضل الاعتزال و طبقات المعتزله، ص 393). به نظر نمی رسد این استدلال یکسره درست باشد. مشکل جای دیگری بود.

باید گفت، طایفه نخبه نوعی حالت دوگانه دارند. از یک سو، انتظار آن است که به همگان احترام بگذارند، چون به عقل احترام می نهند، اما دقیقا، نوعی برتری جویی از سوی آنها نسبت به توده های مردم که آنها را عوام می نامند وجود دارد. حداقل مطلب آن است که نخبگی فکری، ارتباطی با آزادگی ندارد و همین معتزله به محض آن که از نفوذ سیاسی در دوره مامون بهره مند شدند، سخت گیری نسبت به دیگران را محکم دنبال کردند. وقتی کسی «ایمان» خود را به عنوان اهل فضل برتر از دیگران می داند، طبیعی است که مخالفان فکری خود را باید از دایره ایمان خارج کند و به کفر نزدیک بداند. گویی این پاداش خردورزی اوست.

به هر روی، هنوز این یک پرسش جدی است که چرا معتزله که «عقل عالم اسلامی» هستند، نه فقط در دوره بنی امیه، بر اساس ادعایی که دارند، اقلیت بودند، بلکه بعدها نیز نه تنها در اقلیت بودند، بلکه اساسا از بین رفتند؟ پاسخ این را باید در شدت آنها در معیار قراردادن خردوزی دانست که بخش عمده جامعه از آن بی بهره اند. این سختگیری آنها را به عنوان یک اقلیت خردورز اما گوشه گیز و منزوی معرفی می کند.

بحث تحقیر و سخت گیری نسبت به ایمان عوام نتیجه این نوع خردورزی افراطی است. به واقع از نظر معتزله، دو نوع ایمان هست. ایمان درجه یک و ایمان درجه دو. شاید درجه سه هم باشد، اماآنچه مهم است این که تنها ایمان درجه اول است که اعتبار دارد. یک معتزلی، مدعی است خدا را می شناسد، پیامبر را می شناسد، و با دلیل و منطق به آنها ایمان دارد. این در حالی است که به نظر وی، اهل حدیث و مخالفان آنها، به روش عقلی باور ندارند و در این باره چیزی نمی دانند. پس ایمان آنها نوعی ایمان حشوی و بی فایده است که تأثیری هم در تلقی آنها به عنوان یک مومن واقعی ندارد و طبعا در آخرت هم جای آنها مشخص نیست.

در این نگاه، عوام یک طرف و «اهل المعرفه» طرف دیگر هستند و این یعنی دو قطبی کردن جامعه از نظر عقل و جهل. این تعبیری است که ابوحیان توحیدی دارد. عوام مردم خدا را فقط در هیاکل و اماکن مقدس می دانند و انسان فقط باید در آنجا رفتارش درست باشد، در حالی که اصحاب معرفت، خدا را همه جا می داند و می بیند. (البصائر و الذخائر: 4/81)

این مساله سبب شد تا گفته شود، «ایمان» کسی درست است که خدا را از روی «نظر» و استدلال میشناسد، در حالی که عامه مردم به دلیل این که خدا را از روی استدلال نمی شناسند، دین درستی ندارند. در اینجا، باز با این نکته مواجه هستیم که این مطالب، گویی از نظر عقلی درست است، اما در میان عامه مردم، آیا تنها روش عقلی معیار و محک سنجش است؟ مثلا برای فطرت نباید ارزشی قائل شد؟ اگر کسی خدا را از روی فطرت می شناسد، باز باید یک معتزلی بگوید چون او استدلال های فلسفی را نمی داند «ایمانش» درست نیست؟

نکته مهم آن است که این باور معتزله، به متکلمان شیعه هم در قرن پنجم هجری و بیشتر در مکتب حله در قرن های هفتم و هشتم رسوخ یافت و آنها نیز در این زمینه، مجتهدین و عوام را که در زمینه فقه پذیرفته و با تقلید مشکل عوام را حل می کردند، در عقاید، با سختگیری دنبال کردند.

طرح این نظریه در شیعه و معتزله، کسانی که سخت گیر در امر عقل و داشتن باور بر اساس خرد هستند، مردم را به گروه اقلیت و
اکثریت تقسیم می کند. یک گروه علما و اهل نظر هستند، گروه دیگر عوام و اهل تقلید.

در کتابهای کلامی در ابتدای باب توحید، بحثی در باره «مسألة فی وجوب النظر» داریم که ضمن آن به این بحث که یک مسلمان تا چه اندازه باید از روی نظر و استدلال با معارف توحیدی آشنا باشدف بحث می کند.

اگر گفته شود که دین به تقلید نیست، این شبهه وجود دارد که بیشتر مردم به خصوص عوام، به دلیل این که دین را از روی «نظر»و «استدلال» نمی شناسند، منحرف و بر باطل باشند. حالا سوال این است که تکلیف آنها در قیامت از نظر بهشتی بودن یا جهنمی بودن چه خواهد بود.

متکلمان دوره شیخ طوسی و خود وی که هنوز اعتدالی داشتند، در این باره توضیح می دهند که مقصود از اهل نظر بودن، این نیست که هر کسی باید یک متکلم شده و قادر بر منازعه، مجادله، مباحثه و مناظره باشد، بلکه در همین حد که بتواند اصل دین را با نظر ولو به صورت اجمالی بشناسد کافی است. اما به هر حال، روی استدلالی بودن عقاید تأکید داشتند و این تأکید بخش مهمی از توده مردم را که آشنایی با این مطالب نبودند، خارج از ایمان یا در وضعیت مبهم تعریف می کرد. البته باز هم تاکید کنیم که این صرفا نتیجه آخرتی داشت و گویی اثری دنیوی از این که مثلا این ها از حقوق مسلمانی برخوردار نیستند، یا احکام کافر برای آنها ثابت است، نداشت. (در این باره بنگرید: الاقتصاد الهادی إلى طریق الرشاد شیخ طوسی، ص: 13).

به نظر شیخ طوسی، آنچه مسلم است این که هر شخصی می بایست فی الجمله علم و استدلالی برای اصول دین خود داشته باشد، اما اگر فرض کنیم کسانی از مردم هستند که در این باره هیچ نمی دانند، از نظر شیخ، باید آنان را بر راه باطل بدانیم. ساده گیری شیخ طوسی در این حد است که حداقل باید یک استدلال ساده برای اثبات خدا داشته باشند.

شایع بود که معتزله، حتی شناخت جوهر و عرض را هم در خداشناسی شرط کرده و عوامی را که این مطالب را نمی شناختند تکفیر می کردند. (مفید العلوم و مبید الهموم، ص: 68). ممکن است مساله به این غلظت نبوده، اما به هر حال، این نوع سخت گیری فکری در اندیشه های معتزلی و کسانی که متاثر از آنها بودند، وجود داشت.

بعدها در مکتب حله، این سختگیری بیشتر هم شد، چنان که در میان متکلمان شیعی حلب هم این دیدگاه بود که حتی تقلید در فروع دین را هم نپذیرفته و مدعی بودند که همه باید مجتهد باشند. اما در نهایت، پذیرفته شد که تقلید در فروع دین بی اشکال اما اصول دین را همه باید مستدل بدانند. طبیعی است که اگر دراین مساله، اگر اندکی سخت گیری شود که همه مردم با استدلالهای فلسفی خداشناس باشند، کار بسیار دشوار خواهد شد، مگر آن که به حداقل بسنده شود.

یک پرسش کلامی از علامه حلی این است که «نظر شما در باره کسی که قادر بر استدلال و بحث نیست، مانند زنان و اکثر عوام، اما معتقد به آن چیزهایی است که اعتقاد به آنها واجب است و عمل به واجبات هم دارد، اما صرفاً از روی تقلید است، آیا اینها مومنانی خواهند بود که ثواب برده و معذورند، یا آن که تقلید در این باب درست نیست.

پاسخ علامه این است که در توحید و عدل و نبوت و امامت تقلید کافی نیست و باید بحث و نظر و استدلال باشد. کسی که مانند زنان و بیشتر عامه نمی دانند، اینها زیر عنوان مستضعف و این آیه خواهند بود که «الا المستضعفین من الرجال و النساء و الولدان». اینها مؤمن حقیقی نیستند بلکه در حکم مومن هستند، اما در دایره رحمت الهی قرار دارند (اجوبة المسائل المهنائیه، ص 54).
جالب است که این بحث، در باره عوامی که خدا را ازروی استدلال نمی شناسند، یک تبعاتی در حوزه عمل خارجی هم داشت. مثلا آیا به زنی که خدا را با معرفت استدلالی نمی شناسد، می توان کفاره داد؟ یا می توان به او زکات داد؟ در این باره برخی از فقها شبهه کرده و دادن کفاره یا زکات را به آنها نمی پذیرفتند.

در پاسخ به این سوال که عوامی که امامت را قبول دارند، اما دلایل آن را نمی دانند، در آخرت چه حکمی دارند؟ پاسخ شهید این است که امر آنان به خدا واگذار شده و در ظاهر، حکم مؤمنین را دارند (رسائل الشهید الثانی، ج2، ص: 1265).

میراث دوگانگی «مجتهد ـ عوام» از مکتب حله، وارد دوره صفویه شد، اما برخی از نویسندگان و علمای شیعه در این دوره، آن را رد کردند. محمد تقی مجلسی، رسما از دین عوامی دفاع کرد و گفت نباید عوام را به خاطر گفتن کلماتی که ظاهر آنها کفر آمیز است، تکفیر کرد. چرا که آنها ممکن است متوجه آنچه می گویند نباشند. بخشی از علل غلبه جریان اخباری گری این بود که نیازی به مجتهد نیست، همان عوام با مراجعه مستقیم به کتابهای روایی می توانند دین خود را بشناسند. نیازی هم به فلسفه و استدلال های کلامی و آثار ملاجلال دوانی نیست. در واقع اخباری ها دین را ساده کردند تا مردم عادی هم بتوانند آنها را مستقیم بدست آورند. آنها تقسیم دوگانه مجتهد مقلد را کنار گذاشتند.

به نظر می رسد، انتقاد شماری از علمای دوره صفوی از عالمان مکتب حله، دقیقا به همین بر می گشت که آنها بیش از حد از عوام مردم انتظار داشتند و در باره دین و ایمان آنان سختگیری می کردند. به نظر مجلسی پدر، این در روایات آمده است: «علیکم بدین العجائز أو الأعرابی». چنان که پیغمبر (ص)و امامان (ع)، از کفار مسلمان شده به همین بسنده می کردند که شهادتین را بگویند، اما هیچ گاه آنها را تکلیف به شناخت دقایق افکار حکما در اثبات خدا نمی کردند. البته از علما انتظار بیشتری هست. محمد تقی مجلسی می گوید: بسیاری از محدثان عادل و ثقه از امام معصوم سوال می کنند که خداوند جسم است یا نه. در هیچ یک از این موارد دیده نشده است که امام به آنها بگوید تو با این سوالت، کافر و نجس و مرتد شدی، چون تردید کردی، و تردید کننده کافر است! بلکه برای آنها حق را روشن کرده و به آنها نمی گفتند که باید عباداتی را که زمان داشتن عقاید فاسده داشته اند اعاده کنند (روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه، ج، ص: 265 ـ 266).

شاید تصور شود که این بحث، مثلا مواضع مجلسی پدر، به نوعی دفاع از عوام است، در حالی که وی، به همان اندازه که از ایمان در سطح عمومی دفاع می کند، انتقاداتی هم از عوام دارد و از نقطه نظر برخی از کارهای خلاف و عوامانه، به انتقاد از آنها می پردازد. برای مثلا در باره شربت شهادت، یعنی آبی که عوام معتقدند باید پیش از مردن به محتضر داد، رسما موضع گرفته، آن را کاری که متعارف میان عوام است دانسته و رد می کند. (لوامع صاحبقرانی: 2 / 202).

و نکته اخیر آن که، این بحث، یعنی سختگیری در ایمان در این گفتار ما، صرفا در حیطه باورهای معتزله بود که برای خود، نوعی خاص از تکفیر، تفسیق نزدیک به کفر، و سختگیری های فکری را در باره ایمان مطرح می کردند. طبیعی است که مخالفان آنها، که اهل حدیث بودند، از جهاتی دیگر گرفتار تکفیر شدند بلکه در این جهت به مراتب بدتر از معتزله بودند. آنها، درست در نقطه مقابل، هر نوع تفکر فلسفی را زندقه دانسته و حکما را از دین خارج می دانستند. نمونه آن باور غزالی است که تمام فرق اسلامی را با همه اختلافات، در دایره اسلام می داند و می گوید نباید ما در نسبت دادن تکفیر به آنها زیاده روی کنیم، اما حکما و فلاسفه را به خاطر سه مورد اعتقاد شان (قدم عالم، عدم حشر اجساد و انکار لذات جسمانی در بهشت، و انکار علم خداوند به جزئیات)، از دین خارج می داند. (الاقتصاد فی الاعتقاد، ص 157).

بسیاری از اهل حدیث، در قرن سوم، و بعد از آن، به اندک باوری که مخالف معتقدات آنان است، افراد را تکفیر کرده و درست مثل خوارج، غالب مسلمانان را به جز خود کافر می دانند. این البته مسیر دیگری است که اهل حدیث، یعنی مخالفان معتزله رفته و دایره تکفیر را وسیع گرفتند. طبعا بحث ما در اینجا در حوزه معتزله و روش های سختگیرانه آنها بود. کسانی که به اسم اعتزال و نخبه فکری، روی سختگیری دینی سرمایه گذاری کرده و حتی شفاعت را هم به دلیل این که با عقل جور در نمی آید، رد می کنند.

نویسنده : سید محسن موسوی زاده ; ساعت ۱٠:٥٩ ‎ب.ظ ; دوشنبه ۱٠ مهر ،۱۳٩٦
تگ ها:
comment نظرات () لینک