معتزله


+ تفاوت دیدگاه معتزله و شیعه در مسالۀ علت و معلول

 

تفاوت دیدگاه معتزله با شیعه را در مساله علت و معلول را شرح دهید

پرسش

در بحث علت و معلول در تفسیر المیزان به نظر معتزله اشاره شده که نظر
آنها در این باره با شیعه تفاوت دارد. لطفا نظر معتزله را شرح دهید...

پاسخ اجمالی

علامه طباطبائی در بحث ارتباط افعال انسان ها و خداوند متعال، اشاره به
نظر معتزلیان کرده است. آنان معتقدند، چون انسان ها اختیار دارند لذا علت افعال انسان،
فقط خود وی می باشد و علت اولیِ دیگری ندارد. این گروه گمان کرده اند، اگر علت افعال
انسان ها را خداوند بدانیم، لازمه اش جبر می باشد. علامه طباطبائی ضمن بیان مقدماتی
می فرمایند: همان طور که خود انسان وجودش مستند به اراده الهی است، افعال وی نیز متکی
به اراده الهی می باشد. پس اینکه معتزله گفته‏اند: وجود افعال بشر مرتبط و مستند به
خداى سبحان نیست، از اساس باطل و ساقط است. بنابر این در زمینه علت و معلول اختلافی
که میان معتزله و فیلسوفان شیعی به چشم می خورد این است که معتزله برخلاف شیعیان، منکر
اتصال علل به علت اولی و ابتدائی می باشند و این امر را قبول ندارند.

پاسخ تفصیلی

علامه طباطبائی در تفسیر المیزان در بحث چگونگی ارتباط افعال انسان با
خداوند، اشاره به نظریه معتزله می کنند.[1] آنها معتقدند که افعال بشر هیچ گونه ارتباط
و استنادی به خدای سبحان ندارد. زیرا انسان، آزاد و مختار است و نه مجبور. لذا پنداشته
اند که اگر خداوند هرگونه نسبتی با افعال بندگانش داشته باشد؛ لازمه اش مجبور بودن
انسان است. بدین جهت منکر اتصال پروردگار با افعال انسان شده اند.

علامه طباطبائی در تفسیر المیزان در مقام بطلان و رد این تفکر، اشاره
ای به بحث کیفیت استناد معلول به علت کرده و از خلال این بحث؛ این نظریه را مردود شمرده
اند.

علامه می فرمایند: "ستی هر چیزی محتاج به علت است زیرا معلول، از
خود استقلالی ندارد. ایشان نتیجه می گیرند که اولا صرف اینکه یک معلول مستند به علت
خود باشد، باعث نمی شود که از واجب الوجود بى نیاز شود، زیرا هر علتی محتاج به علتی
واجب است. (لذا درست است که علت افعال انسان ها در وهله اول خود انسان است ولی او خود
محتاج علتی واجب است که آن علت، ذات خداوند متعال می باشد.)

و ثانیا ... همان طور که خود انسان وجودش مستند به اراده الهی است، افعال
وی نیز مانند وجودش مستند به اراده الهی است. پس اینکه معتزله گفته‏اند: که وجود افعال
بشر مرتبط و مستند به خداى سبحان نیست، از اساس باطل و ساقط است.

پس هر معلول با حد وجودى که دارد، مستند به علت خویش است، در نتیجه همانطور
که یک فرد از انسان با تمامى حدود وجودیش، از پدر، و مادر، و زمان، و مکان، و شکل،
و اندازه، کمى، و کیفى، و سایر عوامل مادیش، مستند به علت اولى است، همچنین فعل انسان
هم با تمامى خصوصیات وجودیش مستند به همان علت اولى است."[2]

پس همیشه معلول، وجودش وابسته به علت اولی خویش می باشد. و معقول نمی
باشد که حتی در یک مورد، معلولی تصور شود که ارتباط با علت العلل نداشته باشد. این
رابطه را معتزله حداقل در برخی از موارد منکرند. آنان می پندارند که علل و اسباب در
تاثیر گذاری کاملا مستقلند.

"معتزله براى
تنزیه خدا و نسبت ندادن گناهان و افعال زشت- مانند ظلم- به خدا، علل و اسباب را در
تأثیر، مستقل دانسته و بر آن رفته‏اند که ممکنات تنها در ذات خویش به خدا محتاج‏اند
و در فعل، استقلال دارند. بدین سان، معتزله، تأثیر را به علل و اسباب وا مى‏گذارند.
معتزله در حقیقت، براى تنزیه خدا از افعال زشت، براى او در افعال شریک برنهاده‏اند."[3]

شهید مطهری نیز به این امر اشاره کرده اند که معتزله اصل ضرورت علی و
معلولی را (حداقل در برخی از موارد) انکار کرده اند:" آیا مى‏توانیم قانون علّیت
را در جریان عالم و لا اقلّ در اعمال و افعال بشر انکار کنیم؟! معتزله و پیروان آنها
این کار را کرده‏اند و منکر اصل‏ ضرورت علّى و معلولى- لااقل در مورد فاعل مختار- شده‏اند.
عدّه‏اى از دانشمندان جدید اروپایى نیز همان افکار معتزله را در این مسأله ابراز داشته‏اند
و از «اراده آزاد»، یعنى اراده‏اى که تابع قانون علّیت نباشد، سخن گفته‏اند و حتّى
ادّعا کرده‏اند که قانون علّیت فقط در دنیاى مادّى که از اتمها تشکیل یافته صادق است،
امّا این قانون در دنیاى روحى و در دنیاى داخلى اتمها صادق نیست‏"[4]

نتیجه نهائی:

بنابر این در زمینه علت و معلول، اختلافی که میان معتزله و فیلسوفان شیعی
به چشم می خورد این است که معتزله برخلاف شیعیان، منکر اتصال علل به علت اولی و ابتدائی
می باشند و این امر را قبول ندارند.

--------------------------------------------------------------------------------

[1] این بحث در جلدهای
زیر در تفسیر المیزان آمده است.

ج‏1، ص: 166 ، ج‏9، ص: 260. دفتر انتشارات اسلامى جامعه مدرسین حوزه علمیه
قم، قم، چاپ: پنجم‏، 1374 ش‏.

[2] طباطبائی، محمد حسین، تفسیر المیزان، ج‏1، ص: 168، موسوى همدانى،
سید محمد باقر، ناشر: دفتر انتشارات اسلامى جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، چاپ: پنجم‏،
1374 ش‏.

[3] پژهشکده تحقیقات
اسلامى‏، فرهنگ شیعه، ص202، زمزم هدایت، قم، 1385ش.

[4]مطهری، مرتضی،
مجموعه آثار استاد شهید مطهرى، ج‏1، ص: 387و 388، انتشارات صدرا، چاپ: یازدهم، تیر
1381ش

منبع:

http://www.islamquest.net/fa/archive/question/fa11959

نویسنده : سید محسن موسوی زاده ; ساعت ٦:۱٤ ‎ب.ظ ; دوشنبه ۱٧ شهریور ،۱۳٩۳
comment نظرات () لینک