معتزله


+ جریان نومعتزله برای اهل‌سنت فرصت است

عضو هئیت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی گفت: جریان نومعتزله برای اهل‌سنت فرصت و برای شیعیان تهدید به شمار می‌رود. البته این جریان به تقریب مذاهب شیعه و سنی کمک می‌کند.

 به گزارش فارس؛ پیدایش علم کلام در تاریخ اسلام به دلیل عوامل داخلی و خارجی بوده و همین عوامل همواره باعث پویایی این علم بوده‌اند. همراه با ظهور علم کلام به تناسب تعدد آراء و عقاید کلامی، فرقه‌های متعدد و متکلمین زیادی ظهور کرده‌اند که بعضی از آن‌ها به لحاظ ارائه عقایدی خاص و نیز تسلط به مباحث کلامی و توانایی پاسخگویی به شبهات مخالفین، از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند. از جمله این فرقه‌ها معتزله و از جمله متکلمین برجسته، «قاضی عبدالجبار همدانی» است. وجه ممیزه این فرقه کلامی، روی آوردن به تفسیر عقلانی آموزه‌های دینی، اعتقاد به آزادی اختیار انسان، عقیده به حسن و قبح عقلی و اعتقاد به عینیت ذات و صفات خداوند است. امروزه گروهی از نو اندیشان اسلامی، عمدتاً در کشورهای عربی به این جنبه مهم کار معتزله؛ یعنی رویکرد عقلانی به مبانی دینی توجه کرده و ضمن الگوبرداری از آن سعی در حل مشکلات و معضلاتی دارند که اسلام در مواجهه با مدرنیته با آن‌ها روبرو شده است. ظهور نومعتزلیان همزاد با آراء و اندیشه‌های «محمد احمد خلف‌الله» و پیروان او در مصر است «حسن حنفی» شاگرد احمد خلف‌الله، در میان معتزلیان معاصر تنها کسی است که به جمع آوری و بررسی آراء کلامی به صورت مدون و منسجم پرداخته است. بنابراین می‌توان آرا ء او را بعنوان نماینده معتزله جدید در مقایسه با آراء عبدالجبار همدانی به‌عنوان نماینده معتزله قدیم قرار داد و از این راستا به چگونگی رابطه این دو گروه معتزلی پی‌برد. در همین رابطه سرویس اندیشه خبرگزاری فارس، در نظر دارد که به بررسی تأثیر آرای این اندیشمندان در جهان فکری مسلمانان و خصوصاً در ایران بپردازد و در این خصوص به سراغ محققین حوزه و دانشگاه خواهد رفت. * جریان نومعتزله برای اهل‌سنت فرصت و برای تشیع تهدید به شمار می‌رود حجت‌الاسلام عبدالکریم بهجت‌پور، رئیس پژوهشکده دانشنامه‌نگاری پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در گفت‌وگو با خبرنگار فارس، ضمن بررسی اجمالی مبانی فکری نومعتزلیان اظهار کرد: جریان عقل‌گرای نومعتزله عرب در میان اهل‌تسنن رواج یافته که چنین رشدی در میان اهل‌سنت فی‌نفسه مبارک است. وی افزود: به طور عموم، اهل تسنن رویکرد سلفی و حنفی به دین داشته و جریان‌های عقلی در میان آنان تضعیف شده است، ولی در حال حاضر جریان نواندیشی که در میان اهل سنت رشد گرفته، تلاش می‌کند عقلانیت را به حوزه دین بکشاند. عضو هئیت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با بیان اینکه چنین رویکرد عقل‌گرایی در میان اهل‌سنت به رویکرد تشیع نزدیک می‌شود، تصریح کرد: در کنار نگاه انتقادی، باید از جریان نومعتزله در اهل سنت استقبال کرد؛ چرا که به تقریب مذاهب شیعه و اهل سنت کمک کرده و گفت‌وگو بین این دو مذهب را تسهیل می‌کند. نویسنده کتاب «تفسیر موضوعی قرآن» گفت: اهل تشیع قرن‌ها با رویکرد عقلانی در حوزه دین کار کرده است و به همین دلیل، ما باید روش ورود جریان عقل‌گرایی در میان اهل‌سنت را از نظر پختگی و خامی به مباحث عقلی، ارزیابی کرده و اشکالات را مطرح کنیم. این مفسر قرآن با بیان اینکه برخی از روشنفکران دینی شیعه تحت تأثیر اندیشه‌های عرفانی ـ صوفیانه این نومعتزلیان قرار گرفته‌اند،‌ افزود: بعضی از روشنفکران سعی می‌کنند برخی از مبانی استحکام‌یافته و معتدل شیعی را به صورت مجدد بازخوانی کرده و از این ناحیه خطری برای ما ایجاد می‌کنند. وی افزود: جریان نومعتزله برای اهل‌سنت فرصت و برای ما تهدید به شمار می‌رود و جریان روشنفکری در ایران متاسفانه به سمت هماهنگی و هم‌سخنی با نومعتزلیان می‌رود؛ در صورتی که ما یک دوره عقلانیت بسیار پخته را پشت سر گذاشته‌ایم که تحت تربیت اهل‌بیت و بزرگان دینی شکل گرفته است. حجت‌الاسلام بهجت‌پور افزود: جریان روشنفکری در ایران با پشت پا زدن به پیشینه عقلانی در تاریخ تشیع، خود را به جریان نومعتزله عرب نزدیک می‌کند در حالی که چنین ضرورتی در میان مذهب شیعه حس نمی‌شود. وی گفت: هرگاه عقلانیت از چارچوب‌ها خارج شود، اتفاق‌های می‌افتد که قابل پیش‌بینی و کنترل نیست، از جمله اینکه به سمت سکولاریسم و تعبیر و تفسیری از دین می‌رود که خارج از چارچوب دین است. عضو هئیت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهدید جریان روشنفکری دینی برای اندیشه شیعی را مانند تهدیدی دانست که «مارتین لوتر» در اندیشه کاتولیک داشت، و افزود: لوتر جریان عقل‌گرایی را در دین مسیحیت وارد کرد که چارچوب نداشت و لذا اندیشه لوتری به صورت دائم دچار انشعاب و انشقاق شد و نتوانست خود را نگه دارد. وی گفت: اندیشه عقلانی شیعی، اندیشه‌ای بود که از آغاز با تربیت اهل‌ بیت (ع) در چارچوب دین شکل گرفت و ضوابط و روش‌مندی خاص خودش را داشت. شیعه با عقلانیت پذیرفته شده و در چارچوب اندیشه اسلامی، بسیاری از معارف دین را متوازن و هماهنگ کرده است. حجت‌الاسلام بهجت‌پور در پاسخ به این پرسش که جریان نومعتزله دینی در جهان عرب و ایران تا چه حد نفوذ داشته است، گفت: جریان نومعتزله به علت نزدیکی مصر به اورپا و تعامل بین ادیانی، در این کشور شروع شده است و هر چه به سمت پاکستان و عربستان رفته به جریان فکری سلفی‌گری نزدیک می‌شود. نویسنده تحریف موضوعی قرآن گفت: جریان نومعتزله در کشور‌های مصر، لبنان، سودان نفوذ دارند، زیرا در این کشورها جریان‌های متفکر نواندیش حاضر نیستند، اندیشه سلفی خشک را بپذیرند و تعدادی از روایات را به دلیل ضعف‌هایی که در آنها وجود دارد؛ صحیح بشمارند و یا هیچ تاویلی در مورد آن نداشته باشند. حجت‌الاسلام بهجت‌پور گفت: به هر اندازه که جامعه به سمت عقلانیت برود؛ از اندیشه سلفی فاصله می‌گیرد و در این میدان نومعتزلیان جریان فکری عقلانی را عرضه می‌کنند. این پژوهشگر و مفسر قرآن با اشاره به نوع رویکرد جریان نومعتزله نسبت به قرآن، اظهار داشت: جریان نومعتزله عرب، بحث تاثیرپذیری قرآن از فرهنگ زمانه را مطرح کرده به عنوان مثال، نصر حامد ابوزید معتقد است؛ سه نوع آیات در قرآن وجود دارد؛ برخی از آیات مکی که درفضای مکه نازل شده، جاودانه بوده و نخستین نوع آیات به شمار می‌رود. نویسنده «همگام با وحی» ادامه داد: گروه دوم از آیات به مسائلی مانند جن و بردگی پرداخته که به جامعه معاصر پیغمبر (ص) اختصاص دارد و در عصر حاضر هیچ پیامی ندارد و گروه سومی از آیات وجود دارد که در آن زمان، به عنوان مفاهیم حقیقی تلقی شده و عین اراده خداوند متعال تعبیر می‌شده است و امروزه با تغییرات فرهنگی که در جهان صورت گرفته باید از مفهوم حقیقی خارج شوند و به عنوان معانی مجازی، تأویل بشوند. رئیس پژوهشکده دانشنامه‌نگاری با مثالی به تبیین مفهوم حقیقی و مجازی پرداخت و گفت: به عنوان مثال مراد شیطان میکروب است در آن روز به میکروب، شیطان گفته و امروز باید شیطان از معنی که آن زمان به کار می‌رفت خارج کرد و در معنی امروزی به کار برد، چون اگر میکروب را کنترل نکنید؛ آدم را بیمار می‌کند. عضو هئیت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی گفت: این نظریه در میان روشنفکران ما به جوهر و عرض دین تبدیل شد و این روشنفکران معتقد بودند گوهر دین عدالت و محبت است که در زمان حضرت حضرت رسول (ص) در رفتار او تجلی داشته است و امروز مصداق عدالت‌ و محبت با گذشته متفاوت است. وی در پایان خاطر نشان کرد: روشنفکران ما بر این باورند اکنون باید گوهرها را نگه داشت و عرض‌ها را از دین جدا کنیم و این مفهوم نقطه مشترک بین جریان نومعتزله و روشنفکری است.

نویسنده : سید محسن موسوی زاده ; ساعت ٥:٠٦ ‎ب.ظ ; یکشنبه ٢٧ فروردین ،۱۳٩۱
comment نظرات () لینک