معتزله


+ تمایز معتزله بغداد و بصره




نویسنده: علی بشیری


    1- مقدمه
    در بررسی تاریخ معتزله، یکی از نکات قابل توجه، تفکیک معتزله به دو دسته معتزله بغداد و معتزله بصره است.
    در معتزله بصره (یا مکتب بصره / مدرسه بصره) نامهایی چون واصل بن عطا، عمرو بن عبید، عثمان الطویل، حفض بن سالم، ابوبکر الاصم، ابوالهذیل علاف، نظام، جاحظ، ابوعلی جبایی و ابوهاشم جبایی به چشم می خورد و مدرسه بغداد را شخصیت هایی چون بشر بن المعتمر (موسس)، مردار، احمد بن ابی دواد، ثمامه بن اشرمس، ابوالقاسم بلخی و ... می سازند. آن چه قابل پرسش است، تمایز بین این دو مکتب است. آیا مدرسه بصره و مدرسه بغداد، خود دو فرقه کلامی بوده اند که ذیل اعتزال جای دارند یا اینکه تنها دو دسته از معتزله اند که به لحاظ جغرافیایی تمرکز متفاوتی داشته و تاریخ جداگانه ای دارند؟
    بررسی اجمالی در کتب تاریخ کلام چنین نشان می دهد که این دو مدرسه تفاوتهایی به لحاظ نظری داشته اند و تفکیک معتزله به بغدادیون و بصریون خالی از فایده نیست؛ ضمن آنکه به لحاظ سرگذشت تاریخی و موقعیت اجتماعی نیز، مواضع و وقایع مربوط به این دو، باهم تفاوت های قابل توجهی داشته اند. اما به هر حال این تفاوتها آنقدر نبوده است که بتوان این دو دسته را دو فرقه و مکتب کلامی در برابر هم دانست. شاید به همین سبب نیز بوده است که در بسیاری از (بلکه اکثر) کتب تاریخ کلام و فرقه شناسی کلامی، به “تمایز مدرسه بصره و مدرسه بغداد” توجهی نشده است. از جمله کتبی چون:
    1- مذاهب الاسلامیین - عبدالرحمن بدوی
    2- الغرق بین الفرق - عبدالقاهر بغدادی
    3- ملل و نحل - شیخ جعفر سبحانی
    4- ملل و نحل - شهرستانی
    5- فهرست - ابن ندیم و ...
    به هر روی، این مسئله در بعضی کتاب مختصر، آن هم در حد اجمال، بررسی شده است و بررسی حاضر در این سطور نیز باتوجه به همین یکی - دو منبع محدود انجام گرفته است.
    2- معتزله بغداد و بصره در گذر تاریخ
    بغداد در سال 145 ه-.ق. ساخته شد و تحت تاثیر ایرانیان، در این شهر به علوم و ترجمه آثار یونانی و پهلوی و سریانی و هندی توجه خاصی شد. بغداد کم کم محل علما و متکلمان بزرگ شد و مبارزه با زنادقه و بحثهای اعتقادی جایگاه خاصی در آن یافت. در این میان، معتزله با گرایش عقلی خود درخشش ویژه ای در بغداد یافتند. معتزله بغداد با معتزله بصره اختلافاتی یافتند که به تفاوتهای دو حوزه کوفه و بصره افزود. بصره و کوفه - که بغداد نیز در حوزه جغرافیایی آن قرار داشت - نزاعی فکری داشتند که تمایز آن دو را حتی در علم نحو نیز می بینیم (بصرینین و کوفیین.) کوفه - که مدتی مرکز حکومت علی علیه السلام بود - مرکز شیعیان (طیفهای مختلف غالی و معتدل) بود و در کنار شیعی بودن کوفه، عثمانیت صفتی بود که بصره مدتی به آن متهم بود. در مدرسه بغداد نیز به تبع حوزه فکری کوفه، نوعی گرایش سیاسی و فکری به شیعه (به ویژه زیدیه) بوجود آمد که توضیح آن خواهد آمد.
    با وجود تاسیس مدرسه بغداد، بصره همچنان مرکز اعتزال مانده و متکلمان بزرگتر و قوی تری داشته است. مدرسه بصره در زمان ابوعلی جبایی (متوفی 303 ه-.ق.) و به ویژه ابوهاشم (متوفی 321 ه-.ق.) رونق خاصی گرفت . تعلیمات بصریون توسط ابوعمر و سعید بن محمد باهلی (متوفی 300 ه-.ق.) که از شاگردان ابوعلی جبایی بود، به بغداد رسید و تعالیم بصری را بر تعالیم بغدادی غلبه داد.
    سایر معتزله بصره و از جمله خود ابوهاشم پس از آن به بغداد رفتند و این در زمانی بود که مکاتب اخشیدی و بهشمی هم تاسیس شده بودند و در بغداد سه تفکر بغدادی قدیم، اخشیدیه و بهشمیه حضور داشتند که بهشمیه در دوران متاخر برجستگی ویژه ای داشته است.
    اما از زمان تاسیس مکتب بغداد، تا زمان غلبه مجدد بصریون و افول رونق مکتب بغداد، تحولاتی سیاسی از سر بغدادیون گذشت. مخالفت هارون و امین با شیعه، به سبب گرایش شیعی معتزله بغداد به مخالفت با معتزله انجامید؛ مثلا بشر بن معتمر (موسس مکتب بغداد) به جرم میل به “رفض” (رافضی گری = تشیع) حبس شد. این درحالی بود که معتزله بصره روابط خوبی با عباسیان داشتند. پس از آن، با گرایش مامون به اعتزال، معتزله بغداد احترام یافتند و این احترام و اعتبار استمرار داشت تا آن جا که معتصم و واثق وزیر معتزلی بغدادی (احمد بن ابی دواد) داشتند. البته با روی کار آمدن متوکل دوبار معتزله بغداد از حمایت حکومت محروم شدند. در تمام این دوران (تا قرن 3) معتزله بصره با شیعه خصومت داشته و معتزله بغداد گرایشهای شیعی داشتند. در مقابل، زیدیه شیعه نیز علی رغم اختلاف با معتزله بر سر روی کار آمدن عباسیان، گرایش اعتزالی داشته و ائمه اعتزال را بیش از ائمه امامیه می ستودند. پس از قطع حمایت حکومتی نسبت به معتزله نیز شیعه از عوامل استمرار فکر معتزلی شد (زیدیه یمن به حفظ کتب اعتزال اهتمام ورزیدند.)
    3- دو نقطه اختلاف معتزله بغداد و بصره
    علاوه بر اینکه مدرسه بغداد و بصره در اصول خمسه اعتزال مشترک بوده اند، اختلافات آنها نیز آنقدر نبوده است که میان بغداد و بصره فاصله ای دورتر از فاصله علاف و نظام - که هر دو بصری اند - ایجاد کند. گرچه ملطی (متوفی 377 ه-.ق.) مدعی بود که این دو مدرسه یکدیگر را تکفیر کرده و میانشان بیش از هزار اختلاف وجود داشته است.
    به هر صورت، دو نقطه قابل توجه در اختلافات این دو مدرسه عبارتند از گرایش شیعی بغدادیون - که به اجمال، سیر تاریخی اش مطرح شد - و ایجاد دوره محنت.
    الف) تشیع معتزله بغداد:
    بغدادیون تشیع گرا “که متشیعه معتزله” خوانده می شوند، خلیفه چهارم را بر اولی تفضیل دادند، اصحاب جمل را محکوم کردند، از معاویه و عمروعاص تبری جستند و در بحث امامت خوض کردند.
    البته همچنان طرفدار تشیعی “زیدی مانند” و - به اصطلاح اهل سنت - “معتدل” بودند و برعلیه عقاید شیعی که “عیبیات” خوانده اندش، موضع داشتند. مباحثی چون وصیت و نورالهی در اصلاب ائمه، بداء، رجعت، علم ائمه به غیب و ... مورد نقد و قدح معتزله بغداد بود.
    بشرین معتمر امامت را فرض می دانست و معتقد بود علی علیه السلام از نظر علم، زهد، جانفشانی، تقدم در اسلام و ... از سایر اصحاب افضل است و ابوبکر پایین تر از اوست. بشر معتقد است که دست داشتن علی علیه السلام در قتل بسیاری از اعراب جاهلی، کینه ای در درل اعراب ایجاد کرد و همین سبب انتخاب ابوبکر شد. همو و منتقدانش به معاویه و عایشه و طلحه و زبیر به عنوان خروج بر مسلمین اعتراض داشته و جنگهای علی علیه السلام را به حق می دانستند. مردار نیز نصب امام را واجب می داند و معتقد است امام باید عادل وعالم باشد. اصولا معتزله بغداد (و برخی بصریون) اجماع امت بر خلیفه را شرط کافی نمی دانستند و قریشی بودن (حتی از ذریه زهرا سلام الله علیها بودن) یا علم و عدل داشتن را نیز مطرح می کردند.
    ب) ایجاد دوره محنت
    بصریون نیز به حدوث قرآن معتقد بودند اما این بغدادیون بودند که این اعتقاد را بر مردم فرض کردند.
    آنان حکومت را بر سر این قضیه به مقابله با دشمنان خود برانگیختند و موجب ایجاد دوره محنت شدند. همین ماجراها بود که کم کم اسباب زوال اعتزال را نیز ایجاد کرد. احمدبن ابی دواد که وزیر معتصم و واثق عباسی بود، عامل این ماجرا بود.
    منابع:
    1- مشکور، محمد جواد، سیر کلام در فرق اسلام، ج اول، ص 27-25
    2- فی علم الکلام، صبحی، احمد محمود، دارالنهضه العربیه، بیروت، 1405ق، ص 259-263
    3- معتزله، فاضل، محمود، مرکز نشر دانشگاهی، تهران، 1362، ص 15 و ص 75-76 و ص 82-84 و ص86 
     
    
    

نویسنده : سید محسن موسوی زاده ; ساعت ۱۱:۳٢ ‎ق.ظ ; جمعه ٢٧ شهریور ،۱۳۸۸
تگ ها:
comment نظرات () لینک