معتزله


+ المعیار والموازنه

 

کتاب ماه دین ـ شماره 47و48 ، شهریور و مهر 1380

المعیار و الموازنه

ابوالفضل حافظیان بابلی

معرفی کتاب

مناقب و فضایل امیرمؤمنان علیه السلام تا بدان پایه است که احدی را یارای انکار نیست . لیک در قرون پیشین ، پاره ای از کسانی که می هراسیدند با وجود احادیث رسیده در مناقب امیر‌المؤمنان ( علیه السّلام ) مشروعیت و مقبولیت خویش را نزد مردم از کف دهند ، و مردم به سوی اهل بیت علیه السلام گرایش یابند ، از نشر و پخش آن جلوگیری کردند . اما علی‌رغم این دانشورانِ باانصاف اهل سنت ، در برابر فزونی و تواتر احادیث وارده شده در فضایل امیرمؤمنان علیه‌السلام گزیری جز فروتنی و پذیرش نمی‌دیدند ؛ طرفه آنکه این گروه منصف ، از جانب چندی از تعصب پیشه‌گان ، به تشیع متهم شده و مورد انتقاد قرار می‌گرفتند . تا آنجا که ، نسائی ، دانشمند بزرگ اهل سنت و نویسندۀ کتاب ارجمند ( خصائص علی علیه السلام ) را به جرم نشر مناقب علوی ، در مسیر حج و در مسجد دمشق ، آنقدر آزار دادند که تا رسیدن به مکه به شهادت رسید . (1)با این همه تعداد کتاب‌ها و رساله‌هایی که غیر‌شیعه در فضایل امیرمؤمنان و اهل بیت نگاشته‌اند بسیار است . استاد فقید علامه سید عبدالعزیز طباطبایی در کتاب ( اهل البیت فی المکتبة العربیة ) بیش از 800 کتاب و رساله‌ی عربی را در این باره گزارش و معرفی کرده‌اند . یکی از عالمانِ اهل سنت که در عصر حاکمان ظالم بنی‌عباس ، بر بیان مناقب علی ( علیه السّلام ) و خاندانش همت گماشته بود ؛ و حق و حقیقت را بر مقامات و لذت‌های دنیوی ترجیح داده ، و برخلاف معاصران خود که سخت دین خود را بر مذاق و پسند حکومت ها و ملوک طراحی و تدوین می کردند ، با پذیرفتن مرارت‌ها و تیرهای عنیف ، نشر فضایل علوی می‌کرد ، محمد بن عبدالله اسکافی است ، که کتابِ گرانسنگ ( المعیار و الموازنة ) را سامان داده است .

 

ترجمۀ اسکافی

ابوجعفر محمد بن عبدالله سمرقندی اسکافی بغدادی ( م240ق ) از مشهورترین دانش پژوهان و متکلمان معتزلی قرن سوم هجری است . شرح حال وی در بسیاری از کتب تراجم آمده است مسعودی مورخ شهیر قرن چهارم ، وی را چنین ستوده است :(( وی مردی از مشایخ معتزلۀ بغداد و سران ایشان بوده که اهل دین و پارسایی و معتقد به برتری علی ( علیه السّلام ) بر دیگران و در همان حال معتقد به درستی امامت مفضول بوده است . )) (2)

ابن‌ندیم در الفهرست به نقل از بلخی آورده است :

(( در اصل او از سمرقند است و در دانش و زیرکی و معرفت و بلند ی و همت و خویشتن داری و پاکی از آلودگی‌ها کم‌مانند و دارای منزلتی شگفت

40

--------------------------------------------------------------------------------

بود (3)

 

ابن ابی‌الحدید در شرح نهج‌البلاغه ، فراوان از اسکافی سخن رانده و آرای وی را بیان کرده است وی در شرح خطبه 57 نهج‌البلاغه می‌نویسد : ( شیخ ما ابوجعفر اسکافی که خدایش رحمت کناد ؛ از کسانی است که به حقیقت معروف به دوستی علی ( علیه السّلام ) و از مبالغه‌کنندگان در تفضیل آن حضرت بر دیگران است ، و هر چند اعتقاد به تفضیل میانِ عمومِ یاران بغدادی ما شایع است ، ولی ابوجعفر اسکافی در این عقیده از همگان استوارتر و اظهار نظرش خالصانه‌تر است ) (4)

همو در شرح نامه 54 می‌نوسد :

( شیخ ما ابوجعفر اسکافی ، نامش محمد و پدرش عبدالله است . قاضی عبدالجبار معتزلی وی را در طبقه هفتم معتزله قرار داده و گوید : ابوجعفر اسکافی مردی عالم و با فضیلت بوده و هفتاد کتاب در علم کلام تألیف کرده است ؛ او معتقد به برتری علی ( علیه السّلام ) بر دیگر اصحاب بود و حقیقتاً علوی و به کمیِ تعصب و انصاف آراسته بود (5)

اهمیت اسکافی از لحاظ اعتقادی چنان بود که شاخه‌ای از معتزلیان را که پیرو افکار او بوده‌اند اسکافیه نام کرده‌اند . مکتب فکریِ اسکافی تا شش قرن پس از او پایدار بوده و فرقه اسکافیه تا قرن نهم هجری در مصر باقی بوده‌اند (6)

مقریزی ضمن بر شمردن پیروان مذاهب فکری مسلمانان مصر می‌نویسد :« ششم : اسکافیه ، که پیروان ابوجعفر محمد بن عبدالله اسکافی‌اند (7)

تألیفات اسکافی

شمار نگارش‌های اسکافی را ابن‌مرتضی ، و قاضی‌القضات (8)70 کتاب در علم کلام دانسته‌اند ؛ با آن که تراجم‌نگاران دیگر نیز تصانیف وی را بر شمرده‌اند ، لیک فهرست کاملی از نگارش‌های او در دست نیست . ابن‌ندیم بیست و دو عنوان ا ز تألیفات اسکافی را بدین قرار نام می‌برد : (9)

1 . کتاب اللطیف ؛ 2 . کتاب البدل ؛ 3 . کتاب الرّد علی النظام ؛ 4 . کتاب المقامات فی تفضیل علی ( علیه السّلام )؛ 5 . اثبات خلق القران ؛ 6 . الرّدعلی المشبّهة ؛ 7 . کتاب المخلوق علی المجّبرة ؛ 8 . بیان المشکل علی برغوث ؛ 9 . کتاب التمویه نقص کتاب حفص ؛ 10 . کتاب النقض لکتاب الحسین النجّار ؛ 11 . الرّد علی من اَنکر خلق القرآن ؛ 12 . الشرح لأقاویل المجّبرة ؛ 13 . ابطال قول من قال بتعذیب الأطفال ؛ 14 . جمل قول الحق ؛ 15 . کتاب النعیم ؛ 16 . ما اختلف فیه المتکلمون ؛ 17 . کتاب الحین علی الردحین فی الاستطاعة ؛ 18 . فضائل علی ( علیه السّلام )؛ 19 . کتاب الأشربة ؛ 20 . کتاب العطب ؛ 21 . کتاب علی هشام ؛ 22 . کتاب نقض کتاب ابن شبیب فی الوعید .

شایان یادکرد است که از این بیست و دو کتاب که ابن‌ندیم برشمرده است ، دو کتاب در فضایل و برتری علی ( علیه السّلام ) است . کتاب المقامات فی تفضیل علی ( علیه السّلام ) مورد استفاده سید رضی رحمة‌الله قرار گرفته و در آغاز نامه 54 نهج‌البلاغه می‌نگارد : ( این نامه را ابوجعفر اسکافی در کتاب المقامات آورده است . )

مرحوم طباطبایی در اهل‌البیت ( علیه السّلام ) فی المکتبة العربیة ، 6 کتاب دیگر از اسکافی نام می‌برد ، که بیشترینه‌ی آنها مرتبط با فضایل امیرمؤمنان ( علیه السّلام ) است . تنها دو کتاب از این 6 کتاب به چاپ رسیده است .

المعیار و الموازنة ؛ کتابی که در این نوشتار بدان پرداخته‌ایم .

نقض العثمانیة ؛ العثمانیة نام کتابی است که جاحظ در تحریک و برآشفتن عباسیان در کاستن منزلت علی ( علیه السّلام ) نگاشت . کتاب اسکافی نقدی است شجاعانه بر کتاب جاحظ . ابن ابی‌الحدید در شرح نهج‌البلاغه پاره‌هایی از نقض‌العثمانیة را در جاهای گوناگون آورده است . عبدالسلام محمد هارون ، دانشمند مصری معاصر ، تمام نقلهای ابن ابی‌الحدید از نقض‌العثمانیة اسکافی را گردآوری و به شکل پیوست ، در پایان کتاب العثمانیة جاحظ ( چاپ مصر ) آورده است .

کتاب الامامة (10)اسکافی در المعیار و الموازنة ص 62 از کتاب الامامة خود نام می‌برد ؛ و بر این اساس ، گمان و احتمال آقای رفاعی در اتحاد کتاب الامامة باالمعیار و الموازنة ، پذیرفتنی نیست .

القاضی بین المختلفة (11)

تفضیل علی ( علیه السّلام ) ؛ ذهبی از این رساله نام برده (12)و ابن ابی‌الحدید حدود 10 ص از آن را نقل کرده و می‌گوید : هذا خلاصة ما ذکره شیخنا ابوجعفر رحمةالله تعالی فی هذا المعنی فی کتاب التفضیل (13)

کتاب الجسم (= تقویة الجسم )، که دانشمند شیعیِ معاصرِ وی ، فضل بن شاذان نیشابوری ( م 260ق ) نقضی بر این رساله نوشته است و شیخ طوسی و آغابزرگ تهرانی این کتاب را در شمار تألیفات ابن‌شاذان آورده‌اند (14)

منابع شرح حال اسکافی

نخستین کتابی که شرح احوال و آثار اسکافی در آن به چشم می‌خورد (( الفهرست )) ابن‌ندیم ( ص 213 ) و پس از او (( مروج الذهب )) مسعودی ( 3 / 238 ) است و پس از آن دو در بسیاری از کتب تراجم ، ترجمه او درج شده ، از جمله جدیدترین کتبی که در آنها به این موضوع به خوبی پرداخته شده ، کتاب (( اهل البیت فی المکتبة العربیة )) مرحوم سید عبدالعزیز طباطبایی و نیز مقدمه‌ای است که مصحح کتاب المعیار و الموازنه جناب آقای شیخ محمد باقر محمودی در آغاز تصحیح نگاشته و همچنین مقدمه مترجم دانشمند کتاب مذکور ، جناب دکتر محمود مهدوی دامغانی است که ما در این نوشتار از این منابع بسیار بهره بردیم . غیر از منابع مذکور ، مصادر دیگری که مشتمل بر ترجمه اسکافی است ذیلاً معرفی شود :

فضل الاعتزال و طبقات المعتزله ، قاضی عبدالحبار 285

تاریخ بغداد ، خطیب بغدادی 5 / 416

شرح العیون ، حاکم حبشی

الانساب ، سمعانی 1 / 235

معالم العلما ، ابن شهرآشوب 144

معجم البلدان ، یاقوت حموی 1 / 181

الکامل ، ابن اثیر 5 / 501

شرح نهج‌البلاغه ، ابن ابی‌الحدید 17 / 132 و 4 / 63

سیر اعلام النبلا ، ذهبی 10 / 550

10 . الوافی بالوفیات ، صدی 3 / 336 و 11 / 29 .

41

--------------------------------------------------------------------------------

11 . طبقات المعتزله ، ابن‌مرتضی 78

12 . تفریج الکروب و تکفیر الذنوب ، یمنی ، در مقدمه .

13 . لسان المیزان ، ابن حجر عسقلانی 5 / 221

14 . تاج‌العروس زبیدی ، ( ماده : سکف )

15 . رجال سید بحرالعلوم 3 / 224

16 . روضات الجنات ، خوانساری 6 / 151

17 . الکنی و الالقاب ، محدث قمی 2 / 27

18 . اعلام زرکلی ، 6 / 221

19 . معجم المؤلفین کجاله 10 / 200 .

20 . مقدمه نقض العثمانیة ، تحقیق عبدالسلام هارون ، ص 10 .

21 . دایرة المعارف بزرگ اسلامی ، 8 / 343 .

المعیار و الموازنة

از منابع مهم در اثبات برتری امیرمؤمنان ( علیه السّلام ) پس از رسول گرامی ( ص ) بر همگان ، کتاب ارزشمند المعیار و الموازنه است . این کتاب در نیمه اول قرن سوم تألیف شده و بیانگر اندیشه و باور گروه معتزلیانِ بغداد است ، که پس از پیامبر ( ص ) به برتری علی ( علیه السّلام ) ایمان داشتند ، اما با وجود این امامت مفضول بر فاضل را نیز روا می‌داشتند .

المعیار و الموازنه از جمله کتاب‌های استوار و مراجع کهنی است که نموداری از اخلاص و محبتِ شخصی غیرشیعی به امیرمؤمنان ( علیه السّلام ) است . این کتاب نشانگر عقیده و عواطف عالیه‌ی مسلمانان غیرعرب به آن حضرت است ، که همراه با شهامت و دلیری در بیان حق و با روش پسندیده و منطقی بر تعصب تألیف شده است .

با توجه به اینکه کتاب پیشگفته حدود 180 سال پیش از رحلت سید رضی رحمةالله و گردآوری نهج‌البلاغه تألیف شده است و بسیاری از خطبه‌ها ، نامه‌ها و کلمات قصار امیرالمؤمنین ( علیه‌السّلام ) در آن آمده ‌است ، از دو جهت دارای اهمیت بسیار است : 1 - خطبه‌هایی که در آن آمده و از نگاه سید رضی پوشیده مانده و یا مصلحت در گزینش آن نبوده است . 2 - کتاب مرجع استوار و محکمی است برای مطالب نهج البلاغه و پاسخ‌گوی اعتراض‌های مغرضان و کم‌اطلاعات درباره نهج‌البلاغه است .

انتساب کتاب به اسکافی

مؤلف کتاب المعیار و الموازنه ابوجعفر محمد بن عبدالله اسکافی یا پسرش ابوالقاسم جعفر بن محمد اسکافی است . ابن‌ندیم این کتاب را از تألیفات پسر می‌داند و در الفهرست ص 213 می‌نویسد که (( ابوالقاسم جعفر بن محمد اسکافی نویسنده‌ای توانا و دبیری خردمند بوده است و معتصم عباسی که از سال 218 تا 227 هجری بر مسند خلافت عباسی بوده است ، سرپرستی یکی از دیوان‌های خلافت را به او سپرده بود )). اگر کتاب را از مؤلفات پسر بدانیم ، باز هم از لحاظ قدمت چیزی از ارزش آن کاسته نمی‌شود اما استاد فقید مرحوم طباطبایی با دلایل و قرائن محکم نسبت کتاب را برای پدر قطعی می‌داند و در اهل البیت فی المکتبة العربیة ص 505 و 508 می نویسد :

ترجمه پسر تنها در الفهرست ابن‌ندیم و الوافی‌بالوفیات صفدی 11 / 129 آمده است و صفدی کتابی از تألیفات وی در امامت نام برده و « المعیار و الموازنة » را از تألیفات او معرفی نکرده است . در نسخه‌های خطی موجود از کتاب ، با صراحت و بطور آشکار کتاب به پدر منسوب شده ، از جمله در صفحه اول نسخه آقای روضاتی آمده است : کتاب المعیار و الموازنة فی فضل امیرالمؤمنین و سیدالوصیین علی بن ابی‌طالب کرّم الله وجهه فی الجنة تألیف الشیخ العالم ابی‌جعفر محمد بن عبدالله الاسکافی .

 

علاوه بر این ، ابن‌مرتضی در طبقات المعتزله ص 84 می‌نویسد : کتاب الاسکافی المسمی المعیار و الموازنة فی تفضیل علی علی ابی‌بکر .

و ابن المتوکل علی الله یمنی در مقدمه کتابش تفریج الکروب و تکفیر الذنوب در بیان کتب فضائل می‌نویسد : فمن المعتزله ابوجعفر الاسکافی ، له الکتاب المشهور فی فضل علی ( ع ) علی سائر الصحابة ... و هو من انفس الکتب و اجلها ».

آقای محمودی نیز انتساب کتاب به ابوجعفر اسکافی را صحیح و امر واقعی می‌داند و در مقدمۀ تصحیح خود می‌نویسد : گرچه بیان کتاب نقض العثمانیة و عبارات آن شیرین‌تر از این کتاب است اما این فرق شاید ناشی از زمان تألیف این دو کتاب باشد و المعیار و الموازنة از تألیف اولیه ابوجعفر اسکافی و نقض العثمانیة از آخرین تألیفات او باشد و یا اینکه چون کتاب المعیار و الموازنة به صورت مسوده بوده و توسط مؤلف مبیضه نشده لذا عبارات آن شیرینی عبارات کتاب نقض العثمانیة را ندارد . گرچه اثبات و عدم اثبات انتساب کتاب به اسکافی چیزی را تغییر نمی‌دهد و از فواید و نتایج مهمی که بر این کتاب مترتب می‌شود ، نمی‌کاهد ، چرا که مطالب کتاب مشتمل بر حقایق برگرفته از قرآن کریم و احادیث وارده از پیامبر اکرم ( ص ) و سیرۀ قطعیۀ امیرالمؤمنین ( علیه السّلام ) است . و استفاده این معانی نیازی به شناخت نام مؤلف ندارد . همچنین آقای محمودی احتمال داده‌اند که کتاب المعیار و الموازنة متحد با کتاب التفضیل باشد که ابن ابی‌الحدید از تألیفات ابوجعفر اسکافی دانسته است ، در ابتدای نسخۀ آقای روضاتی نیز درج شده است :

کتاب المعیار و الموازنة ... و یسمّی ایضاً کتاب المقامات و الشواهد .

در پایان یادآوری این نکته لازم است : آنچه که در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی 8 / 343 و کتاب (( فضل بن شاذان ستاره خراسان )) ص 63 دربارۀ انتساب کتاب (( المعیار و الموازنة )) مطبوع و مورد بحث به فضل بن شاذان نیشابوری ( 260 ق ) آمده و گفته شده : که در هیچ یک از کتابشناسی‌ها و منابع رجالی کتابی به این نام به اسکافی نسبت داده نشده و معلوم نیست که با چه ادله‌ای آن را به اسکافی نسبت داده‌اند !، سخنی غیرمقبول و بدون اطلاع و رجوع به منابع و مآخذ بوده است .

محقق ارجمند جناب آقای سید جعفر مرتضی عاملی نیز در تراثنا 2 / 99 آورده‌اند که : ابوجفعر اسکافی کتابی به نام (( المعیار و الموازنة )) تألیف نکرده است !، و مطالبی در انتساب کتاب به ابن‌الاسکافی بیان داشته و در آخر متذکر شده‌اند که نجاشی از کتب فضل بن شاذان کتاب المعیار و الموازنة را برشمرده است .

شایان ذکر است که کتابی دیگر از مؤلفی ناشناس در فضایل علی ( علیه السّلام

42

--------------------------------------------------------------------------------

با نام (( المعیار و الموازنة )) سراغ داریم که اخیراً نسخه‌ای از آن توسط کتابخانۀ آیةالله مرعشی در قم ، خریداری شده است . (15)

محتوای کتاب

کتاب المعیار و الموازنة بسان بسیاری از کتابهای دیگر در پاسخ به پرسش برخی از پرسشگران نگارش یافته است . نگارنده نخست سبب و انگیزه مردم را از انحراف از امیرمؤمنان ( علیه‌السّلام )، کینه گروهی و تعصب جاهلی می‌داند . آن‌گاه روایات بزرگان صحابه را درباره فضیلت علی ( علیه السّلام ) نقل می‌کند ، و بی‌ارزش و تباهی روایات رسیده از پاره‌ای اصحاب عادی در مفضول بودن حضرت آورده و به نقد آنها می‌نشیند . سپس به مقایسۀ رفتار امیرالمؤمنین علیه‌السلام با عثمان ؛ و ذکر داستان خودداری گروهی از بیعت با ایشان و بردباری و سعۀ صدر حضرت پرداخته ، و پس از آن جنگ جمل را بررسی می‌کند . در ادامه ، مسایلی چون پایبندی علی ( علیه السّلام ) به اصول مکارم اخلاق و اجتماع همه‌ی محاسن در ایشان را با استناد به احادیث مقبول اهل سنت ثابت می‌کند .

عناوین برخی از موضوعات مطرح شده در کتاب چنین است :

- اثبات برتری علی ( علیه السّلام ) به دلیل روایاتی که از بزرگان اصحاب نقل شده است .

- مقایسه میان گذشت و شکیبایی و بزرگواری علی ( علیه السّلام )، و سخت‌گیری و تندخویی کسانی که پیش از او بوده‌اند .

- ذکر آنچه که میان امیرمؤمنان ( علیه السّلام ) و کسانی که با او بیعت کردند و شکستند ، گذشت .

- ذکر انواع مخالفان و ستیزه‌گران با حضرت .

- روش تحقق امامت و وصف چگونگی بیعت مردم با حضرت .

- شرح و بیان برتری امام ( علیه السّلام ) به تمام افراد بشر پس از انبیا و پیامبران .

- برخی از چشمه‌های حکمت رسیده از علی ( علیه السّلام ) .

- بیانی مختصر در پیوند برادری مهاجر و انصار و پیامبر و علی ( علیه السّلام ) .

- حدیث غدیر و تواتر آن نزد مسلمانان .

- حدیث منزلت و اینکه پیامبر ( ص ) همه نیکویی‌ها و بلندی‌های مقام و منزلت را غیر از شأن نبوت به حضرت امیر ( علیه السّلام ) عطا فرمود .

باری ، چنانکه آوردیم مجموع مطالب المعیار و الموازنة بسیار جذاب و خواندنی است ؛ دانشمند شهیر جناب استاد سید احمد حسینی اشکوری در وصف کتاب آورده‌اند : ( موازنه‌ای است بین اصحاب پیامبر ( ص ) از جهت عقل و نقل ، و اثبات اینکه مدعیان برتری بر علی ( علیه السّلام ) فاقد شرایط تقدم بر آن حضرت بوده‌اند و در نتیجه می‌خواهد اثبات کند امامت امیرالمؤمنین را و نفی نماید امامت مدعیان دیگر را (16)در این باره شایان ذکر است با آن که اسکافی در مقام اثبات برتری علی ( علیه السّلام ) بوده ، ولی در پی اثبات خلافت بلافصل آن حضرت نبوده است ، بلکه تقدم مفضول بر فاضل را روا می‌دانسته است .

نسخ کتاب

تاکنون 3 نسخه از کتاب المعیار و الموازنه در ایران شناخته شده است .

نسخه ش 4557 کتابخانه آیةالله مرعشی ، که در یمن و سال 1026 ق کتابت شده (17)

نسخه کتابخانه آیةالله سید محمد علی روضاتی ، اصفهان ، که در یمن و تاریخ 24 محرم 1067 ق نوشته شده است .

نسخه ش 9740 کتابخانه مجلس ، که در نجف و سال 1338 ق از روی نسخه‌ای قدیمی استنساخ شده است .

چاپ‌ها و ترجمه‌های کتاب :

برای نخستین بار کتاب در سال 1402 ق در بیروت چاپ شد . تصحیح ، تحقیق و مقدمه استاد گرانقدر آقای شیخ محمد باقر محمودی که از نسخه مرعشی استفاده برده بودند و تعلیقات سودمندی بر کتاب مرقوم داشتند ، استفاده‌های کتاب را افزون کرد . محقق ارجمند در مقدمه آورده‌اند که نسخه مورد استفاده ایشان علی رغم بلاغات درج شده در هامش آن دارای ، غلط‌های املایی بسیار بوده است . گفتنی است که فهرست‌های فنی بسیاری نیز در آخر کتاب آمده است .

ترجمه این کتاب را جناب دکتر محمود مهدوی دامغانی به انجام رسانده‌اند . این ترجمه از روی نسخه چاپ شده با تحقیق آقای محمودی ، توسط نشر نی در سال 1374 چاپ شده است . مترجم محترم در آغاز کتاب فهرستی تفصیلی از مطالب کتاب ، و مقدمه‌ای سودمند درباره کتاب و نگارنده آن آورده است . در پایان فهرست راهنمای کتاب آمده و در لابلای کتاب ، تعلیقات و حواشی را در توضیح مطالب متن آورده است .

43

--------------------------------------------------------------------------------

پا‌نوشت‌ها :

پاورقی

1- ر.کالبدیةو النهایة 11/417؛الوافی بالوفیات6/417؛ سیر اعلام النبلاء14/132؛ تهذیب الکمال1/339.اول صفحه

2- مروج الذهب3/238.اول صفحه

3- الفهرست، المقالةالخامسة ص213.اول صفحه

4- شرح نهج‌البلاغه 4/63.اول صفحه

5- شرح نهج‌البلاغه17/132.اول صفحه

6- ملل و نحل ، شهرستانی ص 58اول صفحه

7- الخطط 2/346.اول صفحه

8- طبقات المعتزله ص 78؛ فضل الاعتزال و طبقات معتزله ص 285.اول صفحه

9- الفهرست لابن ندیم ص 213اول صفحه

10- نک: معالم العلماء رقم 1012 ، مجله تراثنا ش 19 ص 159.اول صفحه

11- فضل الاعتزال:ص 195اول صفحه

12- سیر اعلام النبلاء: 10/550.اول صفحه

13- شرح نهج البلاغه 4/63-73و نیز نک: تراثنا ش 23 ص 64اول صفحه

14- الفهرست رقم 564 ؛ الذریعه 24/285اول صفحه

15- مجله میراث شهاب ، شماره 20 ، ص 14اول صفحه

16- التراث العربی 5/156اول صفحه

17- فهرست مرعشی 12/130-132؛ التراث العربی 5/156.اول صفحه

69 

   

  

 

 

نویسنده : سید محسن موسوی زاده ; ساعت ٩:٤٢ ‎ق.ظ ; شنبه ٢٩ امرداد ،۱۳٩٠
comment نظرات () لینک