معتزله


+ ماجرای شکل‌گیری متن قرآن و جنبش معتزله

نویسنده: دکتر محمّد عماره

مترجم: محمّد عباسی- بانه‌

بسیاری از افرادی که جنگ فکری میان معتزله و اشاعره در مورد خلق قرآن، معمولاً در دوران خلیفه عباسی مأمون (218 هجری )، را شنیده‌اند، تنها این را می‌دانند که معتزله با این حربه دشمنان خود را محکوم و نابود کردند و شکنجه دادند، و بزرگانی همچو احمد بن حنبل و دیگران دچار این محنت و بلای خانمانسوز شدند و انواع عذاب و شکنجه و ظلم و بیدادگری را تحمل کردند و آنرا با جان و دل خریدند، و از طرف دیگر معتزله با به راه انداختن چنین تفتیش فکری، اصول و مبادی خود در مورد آزادی فکر و اراده و حرکت و اعتقاد را به چالش کشانیدند و آنرا زیر سؤال بردند.

اما این تصوّر در مورد خلق قرآن خیلی سطحی و مجمل است و هرگز موجب روشن‌تر شدن موضوع نبوده و نیست. چون هدف اهل اعتزال از مخلوق پنداشتن قرآن در وهله اول تنزیه پروردگار و پاسداری و پاکداشت توحیدی که اسلام برای آن آمده و قرآن هم بدان ناطق است.

جریان از این قرار بود که معتزله معتقد بودند با قول به قدیم بودن قرآن مجبورند به قدیم بودن موجودی دیگر غیر از خدا اعتراف کنند، در حالی که چنین دیدگاهی گمان بت پرستها است و تعددی به شمار می‌آید که با عقیده توحید و یکتا پرستی منافات دارد.

بنابراین گفتند: قرآن از این لحاظ که حرف و صدا و جوهر نوشته شده در کتاب‌ها است، تازه و ابداعی و آفریده شده است، پس بنابراین قرآن، با این صفات و ویژگیها ساخته و پرداخته گوینده و نویسنده اش به شمار می‌آید.

و حتی برخی از اهل اعتزال قائل به این بودند: آیاتی که ما بر زبان می‌آوریم، همان کلماتی نیستند که از خداوند منان حکایت شده است، چون آنچه ما بر زبان می‌آوریم صوت و صدا و غیره است، اما آنچه خداوند حکیم فرموده معنی و مفهوم بوده است، و حضرت محمد(ص) لباسی از لغت عرب بر تن آن مفهوم و معنی قرآنی پوشانده است.

اما مخالفان معتزله می‌گویند: کلامی که ما آنرا می‌شنویم قدیم و غیر محدث و آفریده نشده است. ولی دلیل و برهان اهل اعتزال در این مورد قوی‌تر و محکم‌تر از مخالفان‌شان است، چون قرآن از این لحاظ که حرف و صوت و صدا است، قابل تفکیک و تجزیه نیز است، و می‌توان آنرا به زبان‌های دیگر هم ‌ترجمه کرد، بدین علت گفتند: ناگزیر باید فرد عاقل و نواندیش به مخلوق بودن قرآن اذعان کند، هر چند آنها به جنس بودنش اقرار می‌کنند، چون نشانه و علامات حدوث در صدا‌های که شنیده می‌شوند قوی‌تر و آشکارتر از اجسام و اعراض دیگر است، آخر چگونه می‌توان در ان شک کرد در حالی که به اقسام و اشکال کوچکتر تقسیم می‌شوند و به عربی نسبت داده می‌شود، خداوند منان قرآن را با صفاتی مانند: منزل، معقول، محکم و محدث توصیف فرموده است. شکاف، وقتی ایجاد شد و مصیبت، وقتی پدید آمد که رشته کلام به مقلدانی که توان تفکّر ندارند و همیشه از تعمق و تأمل پرهیز می‌کنند داده شد.

اختلاف در این موضوع با سردمداری اهل اعتزال ارتباط عمیقی داشت با چنگ معتزله علیه جریان گمراه « مشبه و مجسمه » که قائل به وحدت وجود بودند، یعنی می‌گفتند: خداوند در همه آفریده‌هایش حلول کرده است.

البته تفکر گمراه «تشبیه» در آن دوران دامنگیر بسیاری از ملل و نحل آن روزگار شده بود، و همه در لجنزارش گرفتار بودند، مثلاً مسیحیت از سر دشمنی با اهل اعتزال در گذشته و حال به الوهیت مسیح ایمان داشتند و در نهایت او را قدیم می‌پنداشتند، چون معتزله به « کلمة الله‌» بودن عیسی اعتراف می‌کردند و از طرف دیگر اگر کلمه قدیم باشد، عیسی هم قدمت دارد و در صفت قدمت با خداوند شریک است، از این راه دریچه تشبیه و تعدد گشوده می‌شود و چنین تفکری به ساحت مقدس تفکر اسلامی راه پیدا می‌کند و برای مسیحت هم دست آویز مناسبی است، اهل اعتزال تصمیم گرفتند که عقیده اسلامی را از این خرافات پاک کنند و اسلام ناب محمدی دور از شرک را به جامعه عرضه نمایند.

اما میان این موضوع و روش عقلی و نو اندیشانه اهل اعتزال در تفسیر کتاب خدا و دیدگاه معاصر در تعامل با قرآن، ارتباطی پاییدار و علاقه عمیق و محکمی وجود دارد، که در مخلوق بودن قرآن جلوه گر می‌شود.

به این صورت که در وهله اول از لحاظ حرف و صوت و صدا و لهجه، بشری و انسای است، چون محکوم نتیجه تلاش‌های انسانی است که بر آن اتفاق دارند و قواعد و اصولی برای آن تدوین کرده اند، بنابراین مجال وسیعی برای عقل انسان در تفسیر و تأویل کتاب خدا گشوده می‌شود.

http://www.islahweb.org/html

نویسنده : سید محسن موسوی زاده ; ساعت ٤:٥٦ ‎ب.ظ ; شنبه ٢٤ مهر ،۱۳۸٩
comment نظرات () لینک