معتزله


+ معرفی کتاب الشافی فی الإمامة


کتاب «الشافی فی الإمامة و ابطال حجج العامة» یکی از مهمترین کتابهای تدوین شده در زمینۀ امامت و پاسخ به مسائل پیرامون آن است که توسط ابو القاسم علی بن حسین بن موسی سید مرتضی علم الهدی (355ق ـ 436 ق) تألیف شده است. سید مرتضی این کتاب را در مقام پاسخگویی به شبهات قاضی عبدالجبار معتزلی دربارۀ امامت تألیف کرد.
قاضی عبدالجبار (م 415ق) در جلد پایانی کتاب «المغنی» به مبحث امامت پرداخته و اشکالاتی را بر این مسئله از جهات گوناگون وارد کرده است که سید مرتضی در کتاب «الشّافی» به طور کامل به آنها پاسخ داده است. چون سید مرتضی در کتابش بر طبق شبهات و اشکالات مطرح شده توسط قاضی عبدالجبار پیش رفته، نظم کتاب تا حدودی متناسب با اشکالات آن شکل گرفته است.
برخی از مهمترین مطالب و مباحثی که سید مرتضی در این کتاب به شرح و توضیح آنها پرداخته عبارتند از:
1ـ اشتراک صفات امام با صفات پیامبر(ص)؛ 2ـ بررسی غالیان و امور مربوط به غلوّ دربارۀ مسئله امامت؛ 3ـ علم امام (علم غیب و علم وحیانی و الهامی وی؛ 4ـ اینکه امام معصوم حجت الهی است؛ 5ـ ضرورت وجود امام؛ 6ـ ادله اثبات امامت؛ 7ـ بررسی ابعاد قاعده لطف؛ 8ـ عصمت امام و ابعاد آن؛ 9ـ راه های رسیدن به مصداق امام و تعیین آن؛ 10ـ حجیت تواتر و راه های تحقق تواتر؛ 11ـ نقش امور عقلی و نقلی در اثبات ابعاد مسئله امامت؛ 12ـ مسئله بداء؛ 13ـ مسئله اجماع امت و ابطال آن؛ 14ـ تشریع احکام شرعی توسط امام و . . .
سید مرتضی در این کتاب به همه شبهات قاضی عبدالجبار چه در مسائل اصلی و چه در فروعات مسائل به طور مفصل و مستند پاسخ گفته است و تقریباً کتاب او همه مباحث مهم امامت را در بر دارد، از این رو مورد توجه همۀ دانشمندان جهان اسلام قرار گرفته است.
در زمان خود سید مرتضی کتاب الشافی توسط ابوالحسین بصری معتزلی مورد نقد و ابطال قرار گرفت و او کتابی با نام «نقض الشافی» نوشت که امروزه، در دست نیست. البته یکی از شاگردان برجسته سید مرتضی به نام سلّار به دستور خود سید مرتضی ردی با نام «نقض النقض» بر کتاب بصری نوشت.
کتابهای فراوانی در تأیید، ردّ، تلخیص و شرح «الشافی» نوشته شده است که برخی از آنها عبارتند از:
1ـ تلخیص الشافی که توسط شاگرد برجسته سید مرتضی یعنی شیخ طوسی تدوین شده است.
2ـ حواشی شیخ مولانا محمد حسین تبریزی از علمای دولت شاه سلطان حسین صفوی.
3ـ حواشی بر اوائل کتاب الشافی که توسط مولانا محمد شفیع بن محمد علی استرآبادی نوشته شده است.
4ـ إرشاف الصافی من سُلاف الشافی که توسط سید بهاء الدین محمد بن محمد باقر حسینی مختاری سبزواری (م1130ق) در تلخیص و تصحیح الشافی تألیف شده است.
5ـ صفوة الصافی من رغوة الشافی که همچنین توسط سید بهاء الدین سبزواری تألیف شده است.
کتاب الشافی مورد توجه علمای اسلام واقع شده و خود سید مرتضی نیز در سایر کتابهایش مثل تنزیه الأنبیاء به آن ارجاع و استناد کرده است.
این کتاب بارها در کشورهایی مثل ایران و لبنان به چاپ رسیده است.

 

منابع:

1ـ خیرالدین زرکلى، الأعلام، بیروت، دارالعلم للملایین، چ 8، 1989م، ج4، ص278.
2ـ سید مرتضی علم الهدی (الشریف المرتضی)، الإنتصار، قم مؤسسة النشر الاسلامی، 1415ق.
3ـ سید محسن امین، أعیان الشیعة، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، 1406 ق، ج5، ص463؛ ج8، ص219؛ ج9، ص165؛ ج3، ص204؛ ج7، ص171.
4ـ سید محسن امین، مستدرکات أعیان الشیعه، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، 1408ق، ج5، ص294.
5ـ آیة الله شیخ جعفر سبحانى، موسوعة طبقات الفقهاء، قم، مؤسسه امام صادق علیه السلام، 1418ق، ج12، ص319 و 372.
6ـ شیخ آقا بزرگ تهرانى، الذریعة إلى تصانیف الشیعة، قم، اسماعیلیان، 1408ق، ج4، ص15، 83، ص423؛ ج6، ص104؛ ج10، ص179؛ ج13، ص8، ج3، ص319، 328.
7ـ ابن حجر عسقلانى، لسان المیزان، بیروت، مؤسسة الأعلمى للمطبوعات، چ2، 1390ق، ج4، ص224.
8ـ شیخ عبدالنبی قزوینی، تتمیم أمل الآمل، قم، کتابخانه آیة الله مرعشی، 1407ق، ص119 و ص180.
9ـ سید مرتضی علم الهدی، الشافی فی الإمامة، قم، اسماعیلیان، تحقیق سید عبدالزهراء حسینی چ2، 1410ق.
 

نویسنده : سید محسن موسوی زاده ; ساعت ٤:٥٧ ‎ب.ظ ; دوشنبه ٥ مهر ،۱۳۸٩
comment نظرات () لینک