معتزله


+ متوکل و معتزله

نویسنده:محمد اعظم پرسنده

مذهب اعتزال در اواخر دوره اموی در بصره پدید آمد.مؤسس این مذهب واصل بن عطا یکی از شاگردان حسن بصری بود واصل و دامادش معتقد بودند مرتکب گناه کبیره نه مؤمن است نه کافر، بلکه در مرحله ای بین آن دو یعنی فاسق است. چون این رأی مخالف نظر حسن بصری بود واصل و عمرو از مجلس کناره گرفتند و حسن گفت: «اعتزل واصل عنّا» از این روی آنان را معتزله خواندند.

از میان خلفای عباسی متوکل به خاطر دشمنی و ضدیت با معتزله و اتخاذ تدابیری برای تضعیف آنها شهرت خاصی دارد. معتزله در زمان سه خلیفه قبل از متوکل یعنی مأمون و معتصم و واثق به قدرت نزدیک شدند. آنها در این دوره در اوج قدرت قرار داشتند و مناصب و مشاغل دولتی را به دست گرفتند و دستگاه خلافت عباسی در دوره حاکمیت معتزله برای گسترش عقاید آنان و از بین بردن مخالفت فقیهان اهل حدیث شدت عمل به کار گرفت و ایشان را تحت فشار گذاشت. آنها دادگاههای تفتیش عقاید را امتحان و محاکمه کردند از جمله فقیهانی که در این دادگاهها محاکمه شدند می توان افراد زیر را نام برد:

احمد بن حنبل که محاکمه و زندانی شد و سرانجام او را شلاق زدند؛ محمد بن نوح بن میمون جندی شاپوری که در زندان فوت کرد؛ ابویعقوب یوسف بن یحیی البویطی که در مصر بود و او را جانشین شافعی دانسته اند و پس از زندانی شدن درسال 231 ق در زندان فوت کرد.(23) اما متوکل برای مبارزه با معتزله، نخست زمینه های تضعیف آنها را فراهم کرد و سپس قدرت آنها را در هم شکست. اولین اقدام او بستن باب مناظره در مورد کلام خداوند وسایر عقاید دینی بود. او در سال 234ق فرمانی صادر کرد مبنی بر اینکه کسانی که در امور دین مناظره کنند مورد پیگیری حکومت قرار خواهند گرفت. سپس امتحان عقیدتی مردم را که از زمان مأمون رایج بود برداشت و کسانی را که در گذشته به خاطر امتناع از پذیرش عقیده معتزله زندانی شده بودند، در همه شهرها آزاد و به آنها جوایزی اهدا کرد.(24) متوکل پس از این اقدامات به مبارزه مستقیم با مذهب معتزله پرداخت و محدثان و فقیهان ضد معتزلی را دعوت و آنها را اکرام کرد و به آنها جایزه داد و از آنها خواست در مساجد بنشینند و احادیثی را در ردّ معتزله بیان کنند.

همچنین مردم را به تقلید و تسلیم از آنها واداشت از جمله این فقیهان مصعب زبیری است.(25) از دیگر کارهای او عزل احمد بن ابی دؤاد معتزلی متعصب بود که در میان فقهای اهل حدیث دشمنان فراوانی داشت. وی به خاطر فضل و ادب و اعتقاد به مذهب معتزله نزد مأمون اعتبار یافت و یکی از یاران نزدیک او شد. ظاهراً به تحریک او بود که مأمون عقیده را بر جامعه تحمیل کرد.(26) عزل شخصیت های معتزلی مانند قاضی مصر ابی بکر محمد بن اللیث از رؤسای فرقه جهیمیه(27) از ناصب دولتی و مصادره اموال آنها اقدام دیگر متوکل برای تضعیف معتزله بود.

محمد بن لیث، به سبب اشتراک بعضی عقاید بین این فرقه و معتزله، برای تحمیل عقیده معتزله شدت عمل به کار بسته بود و گروهی از علمای شافعی را به خاطر عدم پذیرش مخلوقیت قرآن و دیگر اعتقادات معتزله گرفتار و به دربار واثق فرستاده بود و در سال 237ق به دستور متوکل عزل شد؛ برای تحقیر او ریشش را تراشیدند و بر خری سوار کردند و در شهر گردانیدند و او را تازیانه زدند.

در مجموع بیشتر فشارهای متوکل بر معتزلیانی بود که در دستگاه خلفای معتزلی مذهب (مأمون، معتصم، واثق) صاحب مناصب بودند و در امتحان عقیدتی مردم در آن دوره دست داشتند. همچنین متوکل با حمایت از افکار و عقاید فقیهان اهل حدیث سنی مذهب که مخالف سر سخت معتزله بودند بستر مناسبی را برای تضعیف معتزله فراهم آورد و در واقع بیشترین ضرباتی که بر معتزله وارد آمد، از سوی همین فقیهان بود.

نویسنده : سید محسن موسوی زاده ; ساعت ٤:٤٢ ‎ب.ظ ; سه‌شنبه ۳٠ شهریور ،۱۳۸٩
comment نظرات () لینک