معتزله


+ عقائد معتزله و نقد آن (عذاب قبر) (Mutazilite views and their criticism (Sufferin

نویسنده :  سید حسین میرنور الهی

کلمات کلیدی  : 

 علم کلام همانطور که یک علم درون دینی محسوب شده و موجب همگرائی برخی عقاید بوده، به همان نسبت نوعی ستیز با برخی علوم درون دینی مانند فقه و حدیث و اخلاق و بطور کلی معارف، به همراه داشته است. عقلی انگاشته شدن کلام و تعبدی بودن علوم دیگر، زمینه چنین تضادی را تشدید می­کند. تحلیل صرف عقلی مسائل بدون در نظر گرفتن معارف وحیانی و شریعت می­تواند یکی از آسیبهای بروز یافته در کلام و نیز فلسفه را هویدا کند.

 

آسیب اعتقادات دینی در مکاتب اهل سنت

 برخی مکاتب مانند مکاتب معتزلی با تحلیل عقلی صرف به مسائل اعتقادی پرداخته­اند. اگرچه تفکر و اندیشه در مکتب اسلام اهمیت ویژه­ای دارد ولی همانطور که استفاده افراطی از اسناد روائی بدون بهره گیری از عقل آفت زاست، استفاده از عقل بدون توجه به شریعت و عناصر اعتقادی مکتب وحی نیز مضر است. آفت این روش، قیاس گرائی و توهم گرائی است. به هرحال اعتدال و برداشت اجتهادی به طریق صحیح مانع از افراط و تفریط در بکارگیری از عقل است. بررسی نفی عذاب قبر به عنوان یکی از عقائد مکتب معتزله موضوع بحث این نوشتار است.

 

اسناد معتبر بر اثبات عذاب قبر

 روایات مربوط به فشار قبر و راههای خلاصی از آن تماما دلیل برای اثبات عذاب قبر است. یکی از ویژگی‌های عالم برزخ‌ ‌فشار قبر می‌باشد. فشار قبر نسبت به افراد متفاوت است؛ ‌بعضی از افراد فشار قبر‌ ‌ندارند و آنها که فشار قبر دارند از نظر شدت و ضعف یکسان ‌نیست و بستگی به اعمال‌ ‌آنها دارد‌. با توجه به این امور، انکار منکرین از معتزله بی­جهت می­شود. اکنون به عواملی که موجب فشار و عذاب قبر می‌شود اشاره می­کنیم:

‌1ـ سخن چینی و مراعات نکردن طهارت و نجاست و پرهیز نکردن از بول‌‌ و بی­مهری به همسر [1]

 2- در کتاب ثواب الاعمال آمده است که یکی‌ ‌از علمای بنی‌اسرائیل از ‌دنیا رفت و فشار قبر بر او وارد شد؛ چرا که او یک بار نماز‌ ‌را (عمداً) بی‌وضو خوانده بود و از ‌کنار مظلومی گذشته بود و او را یاری نکرده‌ ‌بود. [2] ‌

 3- ضایع نمودن نعمت‌های الهی: پیامبر اکرم(ص) فرمودند: فشار قبر برای مؤمن، ‌کفاره تباه نمودن نعمت‌ها از‌ ‌ناحیه‌ی اوست. [3]

4. امام صادق فرموند: افراد کمی از فشار قبر نجات پیدا می­کنند. [4]

5. غیبت نمودن. [5]

 

 

 اما عواملی که باعث‌ ‌کاهش یا رفع فشار قبر می‌شود:

 

‌1ـ نماز وحشت. ‌‌[6]

‌2ـ هر کس چهار‌ ‌مرتبه حج به جا آورد عذاب قبر از او ‌برداشته می‌شود. [7]

 ‌3- وفات از ظهر پنجشنبه تا ظهر جمعه و یا شب جمعه. [8]

4. قرائت سوره نساء در هر روز جمعه. [9]

 

اسناد معتبر بر اعتقاد به نکیر و منکر

 در روایات و دعاهای بسیاری بر وجود منکر و نکیر به عنوان دو فرشته­ای که مامور سوال نمودن از عقاید اصلی در عالم برزخ هستند تصریح شده است. [10]راههای در امان ماندن از سوالات و رنج و عذاب این دو فرشته را به بندگان آموخته­اند؛ مانند تلقین میت، نوشتن دعای جوشن کبیر بر روی کفن، نماز شب، احیای شب بیست و سوم ماه مبارک رمضان و قرائت صد رکعت نماز مخصوص در آن شب و روزه ماه شعبان به مدت نه روز، قرائت سوره الهیکم التکاثر هر شب در جای خواب و زیارت حضرت امام حسین(ع) و...[11] تمام این روایات موجودیت این دو را ثابت می­کند بدون اینکه عقل در این مرحله حکمی داشته باشد.

 

اعتقاد معتزله در نفی عذاب قبر

 ابوالحسن اشعری در مقالات الاسلامیین می­گوید: درباره عذاب قبر اختلاف شده است. خوارج و معتزله این امر را نفی نموده­اند ولی اکثر اهل اسلام به آن معتقد هستند. [12]

اکثر متاخرین از معتزله عذاب قبر را انکار نموده­اند و استدلالشان برای این مدعی این است که میت مانند سنگ است؛ یعنی از جمادات است و پُر واضح است که جمادات روح ندارند تا احساس داشته باشند و عذاب شوند. [13]با توجه به دلیل معتزله بر نفی عذاب قبر، ثواب و نعمت نیز مورد انکار ایشان واقع می­شود. [14]

قاضی القضاه درطبقات المعتزله می­گوید: افرادی از معتزله به وجود عذاب قبر یقین ندارند. [15]

  شیخ مفید در حکایات نقل می­کند که معتزله با بسیاری از معارف دینی مخالفت نموده­اند. آنها کسانی را که عذاب قبر را اثبات نموده اند مورد تمسخر می­گیرند در حالی که تمام امت اسلامی معتقد به این مطلب هستند. [16]

 

انکار و تفسیر خاص معتزله از نکیر و منکر

  تفتازانی در شرح المقاصد گفته است: مسلمین بر حقیقت داشتن سوال منکر و نکیر در قبر و عذاب کفار و برخی گناهکاران اتفاق نظر دارند اما خلاف این اتفاق به برخی از معتزله نسبت داده شده است. [17]

برخی از معتزله مانند جبائی و فرزندش دو فرشته به نام نکیر و منکر را تکذیب می­کنند و معتقدند که منکر چیزی است که هنگام تحیر کافر از جواب دادن، از او صادر می­شود و نکیر نام جراحت کافر است. [18]

 

 

 

 

 

 

--------------------------------------------------------------------------------

 

[1] - شیخ حر عاملى؛محمد بن الحسن ؛ وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل البیت علیهم‏السلام ، 1409 هجرى قمرى‏، 29 جلدی،ج21 ،ص 345

[2] - شیخ صدوق،محمد بن علی بن الحسین ؛ ثواب الأعمال، قم ، انتشارات شریف رضى ، 1364 هجرى شمسى ،یک جلدی ، ص 111‌‌

[3] -‌ علامه مجلسى، محمد باقر ؛ بحار الأنوار، بیروت - لبنان، مؤسسة الوفاء ، 1404 هجرى قمرى‏، 110 جلدی، ج 6، ص 221‌‌

[4] - ثقة الاسلام کلینى ،محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، 1365 هجرى شمسى‏، 8 جلدی، ج 3 ،ص 236

[5] - محدث نورى؛میرزا حسین ؛ مستدرک الوسائل، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام ، 1408 هجرى قمرى‏، 18 جلدی،ج 1 ص 258 

[6] - ‌حاشیة مفاتیح الجنان، شیخ عباس قمی‌

[7] - شیخ صدوق،محمد بن علی بن الحسین ؛ من لا یحضره الفقیه،قم، انتشارات جامعه مدرسین ،1413 هجرى قمرى‏، 4 جلد ، ج 2، ص‌ ‌‌217، روایت 2209، باب 2

[8] - پیشین،ج 1 ،ص   138و423

[9] - محدث نورى؛میرزا حسین ؛ مستدرک الوسائل ، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام ، 1408 هجرى قمرى‏، 18 جلدی،ج6 ،ص 103

[10] - ثقة الاسلام کلینى ،محمد بن یعقوب؛ الکافی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، 1365 هجرى شمسى‏، 8 جلدی،ج3 ،ص236 

[11] - شیخ حر عاملى؛محمد بن الحسن ؛ وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل البیت علیهم‏السلام ، 1409 هجرى قمرى‏، 29 جلدی،ج 8 ،ص 19 وج10 ص 243 و 489

[12] - الاشعری ، ابوالحسن ؛ مقالات الاسلامیین، بیروت ، دارالاحیا الثراث العربی /یک جلدی ،ص 106

[13] - علامه مجلسى، محمد باقر ؛ بحار الأنوار، بیروت - لبنان، مؤسسة الوفاء ، 1404 هجرى قمرى‏، 110 جلدی، ج 6، ص 277

معتزلى، ابن ابى الحدید ؛شرح نهج البلاغة، قم،انتشارات کتابخانه آیت الله مرعشى ، 1404 هجرى قمرى‏20 جلد در 10 مجلد،ج 6، ص 273

[14] - مازندرانى، ابن شهرآشوب؛ متشابه القرآن، انتشارات بیدار، 1328 هجرى شمسى‏، 2 جلد در یک مجلد،ج 2 ،ص100

[15] - معتزلى، ابن ابى الحدید ؛شرح نهج البلاغة، قم،انتشارات کتابخانه آیت الله مرعشى ، 1404 هجرى قمرى‏20 جلد در 10 مجلد،ج6 ،ص 274

[16] - شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان ؛ الحکایات، قم ، انتشارات کنگره جهانى شیخ مفید ، 1413 هجرى قمرى، یک جلدی،ص 67

[17] - علامه مجلسى، محمد باقر ؛ بحار الأنوار، بیروت - لبنان، مؤسسة الوفاء ، 1404 هجرى قمرى‏، 110 جلدی، ج 6 ،ص 275

[18] -پیشین ،ص 

 

نویسنده : سید محسن موسوی زاده ; ساعت ۱٢:٠٠ ‎ب.ظ ; پنجشنبه ۳۱ تیر ،۱۳۸٩
comment نظرات () لینک