معتزله


+ ادبیات معتزلی در گذر تاریخ

نسخه قابل چاپ

از میان انبوهی کتاب که به قاضی عبد الجبار معتزلی نسبت داده شده، متأسفانه تنها شماری محدود در روزگار ما در اختیار است. البته باید گفت که ما نسبت به گذشتگان نزدیک خود از این لحاظ بسیار خوش اقبال تر بوده ایم؛ چرا که تقریبا از سده هفتم قمری عمده آثار معتزلی و از جمله آثار قاضی عبد الجبار در اختیار نویسندگان و دانشمندان اسلامی مراکز اصلی دانش و تمدن اسلامی نبوده و صرفا در اختیار زیدیان یمن قرار داشته است. زیدیان یمن در تماس با زیدیان و معتزلیان ایران و از جمله در ری و خراسان، میزبان تعداد زیادی از آثار کلامی و اصولی و بعضا تاریخی معتزلیان عمدتا در سده های ششم و هفتم بودند و از رهگذر آنها همینک بیشتر آثار معتزلی شناخته شده و موجود در اختیار است (شرح این مطلب را پیشتر در آینه میراث نوشته ام و نیز نک: کتاب روابط فرهنگی میان ایران و یمن از نویسنده این سطور). تعدادی از آثار معتزلی نیز در میان سنت قرائیم در مصر و شام باقی مانده است که شرح آن را در مقاله ای که اخیرا خانم پروفسور زابینه اشمیتکه به زبان انگلیسی در مجله آرابیکا نگاشته اند و شنیده ام که به فارسی هم ترجمه شده است می توان دید. در خوارزم و برخی از نقاط دیگر خراسان بزرگ، معتزلیان تا قرنهای بعدی هم حضوری ضعیف داشته اند اما از آثار متأخر آنان چندان چیزی باقی نمانده و البته هنوز مجال تحقیق در این مورد باز است؛ شاید در کتابخانه های آسیای مرکزی و یا در کتابخانه های ترکیه بتوان نسخه های حنفیان معتزلی متأخر را شناسایی کرد. البته معتزلیان آثار ادبی و یا بعضا مذهبی دیگری هم داشته اند که برخورد با آن آثار متفاوت بوده و اقبال بیشتری در مورد آنها دیده می شود. فی المثل در مورد نویسنده ای مانند زمخشری که متکلم و مفسری معتزلی بوده داستان کاملا متفاوت است؛ وی به عنوان ادیب و مفسر خیلی زود شهرتی جهانی در حوزه اسلامی پیدا کرد و آثار او مرزهای اعتزال را درنوردید و حتی مورد استقبال اشعریان قرار گرفت. نگاهی به آثار تفسیری و تاریخی و رجالی دورانهای بعد به خوبی گواه این مسئله است و نیازی به ارائه شواهد نیست. فی المثل در شد الازار در تاریخ رجال شیراز می توان معاینه اقبال به تفسیر الکشاف را در سده هشتم قمری دید و بازتاب آن حتی در شعر حافظ هم دیده می شود. البته همواره استناد به این تفسیر در میان اهل سنت توأم با انتقاد نیز بوده و آثاری در انتقاد از آن و نیز در حاشیه آن نوشته شده که در کشف الظنون و ایضاح المکنون در جاهای مختلف نام این آثار سنی آمده است. اما جالب این است که در حالی که آثار ادبی و تفسیری زمخشری معتزلی در کتابخانه های شرقی و غربی باقی مانده است و برخی از آنها نسخه های بی شماری نیز دارند (از جمله تفسیر الکشاف که نسخه های کهنی دارد؛ البته برخی نسخه های کهنه آن هم در کتابخانه های یمن موجود است و من برخی از آنها را در دفاتر "از ره آورد یمن" یادداشت کرده ام)، اما به آثار کلامی زمخشری که بر طبق مسلک اعتزالی نوشته شده، اقبالی وجود نداشته است. فی المثل رساله المنهاج فی اصول الدین زمخشری که آشکارا بر اساس مذهب معتزله نوشته شده تنها در یمن مورد اقبال بوده و نسخه های آن هم در کتابخانه های این کشور در طول قرون در دسترس بوده است. این کتاب در سالهای اخیر وسیله خانم اشمیتکه منتشر گردید (در سه نوبت؛ مستقلا و یا در مجله معارف تهران) و در مقدمه آن می توان اندیشه های کلامی زمخشری را مورد مطالعه قرار داد؛ کما اینکه پروفسور مادلونگ هم مقاله ای در این موضوع دارند که خانم اشمیتکه از آن بهره برده اند. آخرین نماینده نامدار معتزلی در مراکز اصلی خلافت، ابن ابی الحدید است که چنانکه از شرح او بر نهج البلاغة بر می آید، شماری از کتابهای معتزلیان را در اختیار داشته و از آنها استفاده کرده است. سالیانی پیش در بغداد یک کتابشناسی از کتابخانه ابن ابی الحدید مستقلا منتشر شد که این منابع در آنها معرفی شده اند.
آنچه گفته شد مقدمه ای است برای اینکه گفته آید که اگر امروزه ما از تقریبا بیشتر از نیمی از کتاب المغنی قاضی عبد الجبار همدانی به لطف انتشار آن در مصر (تحت اشراف طه حسین) و بر اساس نسخه های یمنی این کتاب بهره مند هستیم، این بدان معنا نیست که گذشتگان ما هم همواره از این کتاب بهره مند بوده اند. کتاب المغنی قرنها در مناطق اصلی تمدن اسلامی غایب بوده و تنها در کتابخانه های یمن و یا بخشی از آن در کتابخانه قرائیم حضور داشته است. بنابراین اندیشه های معتزلیان برای سده های متوالی عمدتا از طریق آثار دیگران و از جمله آثار مخالفانشان خوانده می شده و در دسترس قرار می گرفته است و بسیاری از پیش زمینه های افکار آنان به همین دلیل به درستی درک نمی شده است. امروزه نیز به دلیل از میان رفتن آثار متکلمان متقدم معتزله مانند ابو الهذیل، ابراهیم نظام، جبایی ها و دیگران تنها از طریق منابعی مانند آثار قاضی عبد الجبار است که می توان پاره هایی از اندیشه آنان را شناسایی و بازسازی کرد. در سده های اولیه هم کم و بیش همین وضع بر قرار بوده و بسیاری از آثار دو سه نسل اول معتزلیان حتی در اختیار معتزلیان متأخرتر نبوده است. در بسیاری موارد، کتابهای فرق شناسی مانند مقالات الاسلامیین ابو الحسن اشعری و یا آثار جدلی و ردیه نویسی مانند آثار کلامی اشعریان منبع نویسندگان و دانشمندان برای شناسایی آرای معتزلیان متقدم بوده است و در دوره های بعدی با کوچ معتزلیان و آثار و کتابهایشان به یمن حتی منبعی مانند المغنی عبد الجبار در اختیار نبوده که دست کم از طریق آن آثار، آرای معتزلیان مورد مطالعه و داوری قرار گیرد. از دیگر سو آثار زیدیان معتزلی ایران و یمن هم در اختیار نویسندگان و دانشمندان غیر زیدی قرار نداشته و از اینرو برداشتی که از معتزله در سده های متأخر وجود داشته، عمدتا متکی بر نوشته های مخالفان آنان و یا شماری از همفکران آنان بوده است. در این میان آثار کلامی فخر رازی سهمی بسیار مهم در شناسایی اندیشه های معتزله در میان اشعریان داشته و ما می دانیم که فخر رازی از آرای ابو الحسین بصری و محمود ملاحمی خوارزمی تأثیر پذیرفته و از آثار آنان بهره مند بوده است (در این مورد به کتاب زابینه اشمیتکه درباره آرای کلامی علامه حلی مراجعه شود).
در دوره جدید، اقبال تازه ای به آثار و اندیشه های معتزلی به ویژه در مصر به ظهور پیوست. شاید مهمترین شخصیت که به اندیشه های معتزلی واکنش مثبت نشان داد، محمد عبده بود که از پاره ای از اندیشه های معتزلیان در رسالة التوحید خود دفاع کرد. پس از او در مصر جریان اصلاح طلبی دینی با گرایش لیبرالیستی که از اندیشه های محمد عبده متأثر بود به دانشها و گرایشات عقلی و خردباورانه روی آورد و در کنار توجه به دانشهای یونانی و یا علوم و فلسفه نوین شماری از آنها به معتزلیان نیز به عنوان خردباوران دوران اسلامی علاقه نشان دادند. از آن جمله دانشمند ممتاز مصری طه حسین بود که به ویژه در دوران او نهضت عکسبرداری و شناسایی نسخه های خطی یمنی و از جمله آثار معتزلی در مصر آغاز شد. شماری از کتابهای قاضی عبد الجبار و دیگران بدین ترتیب منتشر شد و یا در اختیار محققان قرار گرفت. در این میان جریانی از روشنفکران عرب با گرایش دینی و در عین حال لیبرال که در ضمن تحت تأثیر طه حسین به نقد ادبی و تحقیقات ادبی عرب نیز علاقمند بودند، به رویکرد ادبی به قرآن اقبال نشان دادند و در این راستا از ادبیات تفسیری و تأویلی/مجازی معتزلیان نسبت به قرآن کریم بهره بردند. شاخصترین شخصیت معاصر در دنیای عرب که شهرتی جهانی نیز پیدا کرده است، نصر حامد ابو زید است که در دنباله سنت محمد عبده و پیروان فکری او که یکی از جریانهای اصلی اصلاح طلبی دینی در جهان عرب را تشکیل می دهند، در چندین کتاب و مقاله به تفاسیر معتزلی می پردازد و از رویکرد اعتقادی معتزلیان در برابر گرایش مسلط در میان اهل سنت که یا متأثر از گرایش اشعری/ماتریدی است و یا برخوردار از رویکرد سلفی و حنبلی است در شماری از مسائل دینی و تفسیری دفاع می کند. وی می کوشد از آثار معتزلی که در چند دهه اخیر شناسایی شده و انتشار یافته است، بهره گیرد. ابو زید در دوران نخست فعالیت علمی اش تحت تأثیر حسن حنفی، متفکر اسلامی و در عین حال چپ گرای (چپ اسلامی) مصری قرار داشت که خود او هم در دنباله سنت محمد عبده، به آرای و گرایشات دینی معتزلیان عنایت دارد و در کتاب پنج جلدی و حجیم "من العقیدة الی الثورة" به آرای کلامی معتزله در چارچوب پروژه فکری اش در بازخوانی و تجدید علم کلام توجه نشان داده است. حسن حنفی خود به آرای اصولی معتزلیان در تحقیقی دیگر پرداخته و نیز با محمد حمید الله در تحقیق و انتشار متن المعتمد فی اصول الفقه ابو الحسین البصری مشارکت داشته است. همچنین در جهان عرب شماری از متفکران و نویسندگان نیز خود را به عنوان نو معتزلیان معرفی می کنند. محمد عماره که از نویسندگان و متفکران نام آشنای مصر است، در دوران آغازین فعالیت علمی و قلمی اش سخت تحت تأثیر جریان اصلاح طلبی دینی در دنیای عرب و به ویژه جمال الدین، محمد عبده و علی عبد الرازق بود و در همین دوران به نشر آثار معتزله همت گماشت و چندین کتاب و مقاله به زمینه معتزله و آرا و تاریخ آنان اختصاص داد، اما به تدریج تحت تأثیر گرایش احیاء گرایی دینی و اصالت گرایی با تمایلات سلفی قرار گرفته و در دوران دوم فعالیت علمی اش مشی متفاوتی را بروز می دهد. در مقابل فهمی جدعان، از محققان و متفکران معروف در دنیای عرب و کسی که یکی از بهترین تحقیقات را درباره شناخت گفتمانهای معاصر عربی نگاشته است (با عنوان "اسس التقدم عند مفکری الاسلام فی العالم العربی الحدیث")، در کتابی ویژه به نام المحنة، به بازخوانی واقعه معروف به محنه در دوران حکومت فکری معتزلیان در عصر نخست عباسی پرداخته است؛ اثری که در شناسایی معتزله در میان نسل جدید محققان عرب مؤثر افتاده است؛ گرچه بیشتر آنچه که در این کتاب مطرح کرده برگرفته از تحقیقات بی همتای پروفسور یوزف فان اس است.
نویسنده : سید محسن موسوی زاده ; ساعت ٤:۱٩ ‎ب.ظ ; یکشنبه ۱٥ شهریور ،۱۳۸۸
تگ ها:
comment نظرات () لینک