معتزله


+ اساس شکل گیری مکتب اعتزالی


 
 نویسنده : دکتر نادعلی عاشوری تلوکی 
 
مکتب اعتزالی  با کناره گیری  واصل  بن  عطا (80 -131 ق) از مجلس درس حسن بصری  (ت 110ق) پا گرفت و دوره رونق آن در زمان خلافت مامون، معتصم و واثق بود . اساس عقاید آنان را رجحان عقل بر نقل تشکیل می  داد; به همین روی  در تفسیر قرآن هر آیه ای  را که با عقل اعتزالی  آنان مخالفت داشت، تاویل می  کردند . گرایش آنان به مجاز واستعاره، مباحث لغوی  و قرائات شاذ هم در همین راستا بود . یکی  از مهمترین آثار تفسیری  معتزله، "تنزیه القرآن" عبدالجبار است . در آن به رفع شبهه و ابهام از آیات قرآن پرداخته شده است.
پیامبر اکرم (ص) همزمان با دریافت اولین آیات قرآن کریم، وظیفه دیگری  را که عبارت از ابلاغ این آخرین وحی  نامه الهی  بود، بر عهده داشت . به تصریح قرآن، پیامبر صلی  الله علیه و آله وسلم موظف بود آن چه را که بر وی  وحی  می  شود، برای  مردم "تبیین" و تفسیر کند. آیه "و انزلنا الیک الذکر لتبین للناس ما نزل الیهم "   ]نحل 44[ ناظر به همین حقیقت است. بر این اساس پیامبر صلی  الله علیه و آله وسلم ماموریت داشت موارد نیاز جامعه اسلامی  را شناسایی  کرده، به شرح و تفسیر آیات قرآن بپردازد و اگر صحابه ایشان در فهم آیه ای  به مشکل بر می  خوردند و یا پرسشی  داشتند، به حضرت مراجعه و ابهام و اشکال خویش را برطرف می  ساختند.
مجموع آن چه را که نبی  مکرم اسلام صلیالله علیه و آله وسلم در شرح و توضیح آیات در موارد متعدد بیان فرمود، در حادیث حضرت موجود بود و صحابه آن را نقل می  کردند . به تدریج که تفسیر به صورت علمی  مستقل در آمد، این روایات هم از درون احادیث پیامبر صلی  الله علیه و آله وسلم بیرون آورده شد و به صورت کتبی  مستقل به نام تفاسیر جای  گرفت.  البته تعداد این احادیث از چندصد حدیث فراتر نمی  رود. پس از عصر صحابه و پیدایش مکاتب و فرقه های  مختلف مذهبی ، هر دسته ای  برای  تایید پایه های  عقیدتی  خویش به قرآن روی  می  آورد و آیات این کتاب عزیز را بر مبنای  اصول مکتب خویش تفسیر می  کرد . این عامل سبب گردید که مکاتب مختلف تفسیری  در تفسیر قرآن راه یابد.
در دوره صحابه و حتی  تابعان محور تفسیر، روایات و منقولات پیامبر صلی  الله علیه و آله وسلم بود و اساس و بنیان تفسیر نقلی  یا تفسیر به ماثور، در این دوره پایه ریزی  شد . رواج این شیوه تفسیری  ناشی  از دو عامل اساسی  بود: نخست این که جامعه نوپای  اسلامی  هنوز به کمال عقلی  خویش نرسیده و نقل گرایی  ویژگی  بارز آن دوران بوده است; دیگر این که روایات منع تفسیر به رای ، دستاویز مناسبی  برای  برخی  گروه ها بود که راه هر گونه اظهارنظر و عقل گرایی  در تفسیر را به کلی  مسدود سازند  از این رو تفسیر عقلی  و اجتهادی  در آن دوره یا به چشم نمی  خورد و یا بسیار اندک و نادر است.
اما بدیهی  است جامعه ای  که کتاب آسمانی  اش دلایل و براهینی  در اثبات حق یا رد باطل عرضه می  دارد و با صراحت تمام مردم را به تدبر و تامل در آیات مقدس و نورانی  قرآن فرا می  خواند، هرگز نمی  تواند بدون توجه به این امور و صرفا بر پایه پاره ای  روایات تفسیری ، فهم خود از قرآن را کامل بداند; بدین سبب، تفسیر نقلی  یگانه راه فهم قرآن تلقی  نشد و با پیدایش مذاهب مختلف کلامی  و فقهی ، به تدریج زمینه های  تفسیر عقلی  هم فراهم آمد.
آغاز پیدایش معتزله
یکی  از مهم ترین فرقه هایی  که بر مبنای  عقل گرایی  پا به عرصه ظهور نهاد، فرقه معتزله بود. این فرقه به وسیله واصل بن عطا (80 -131 ق) یکی  از شاگردان حسن بصری  پدید آمد و به دلیل پیوند و ارتباطی  که در دوران خلافت مامون با دستگاه حاکم برقرار کرد، توانست قدرت بلامنازعی  بیابد و مکتب اعتزال را رسمیت بخشیده، تفاسیری  با تکیه بر مبانی  و عقاید این مکتب پدید آورد.
گویند: روزی  واصل بن عطا در محضر درس استادش نشسته بود که سخن از اختلاف خوارج و مرجئه درباره کفر و ایمان مرتکب کبیره به میان آمد . پیش از آن که استاد سخنی  بگوید، واصل گفت: به عقیده من اهل کبائر فاسق هستند نه کافر . پس از این سخن از جمعیت جدا شد و به تبلیغ عقیده و مرام خویش پرداخت . عمروبن عبید، شاگرد و برادر زنش نیز به او ملحق شد . این جا بود که حسن بصری  گفت: "اعتزل عنا" ، یعنی  واصل از ما جدا شد بر این اساس طرفداران واصل بن عطا به معتزله معروف شدند.
معتزله در دوره بنی  امیه با دستگاه خلافت رابطه خوبی  نداشت . در آغاز حکومت بنی  عباس بیشتر حالت بی  طرفی  به خود گرفت و در دوره مامون که به ظاهر اهل فضل و دانش بود مورد توجه قرار گرفت; به گونه ای  که خلیفه خود را معتزلی  و طرفدار مکتب اعتزال معرفی  کرد . پس از مامون نیز معتصم و واثق هر دو شیوه وی  را پیش گرفتند و معتزله توانست با حمایت دستگاه خلافت عقاید خویش را ترویج کند.
اهل حدیث یا اهل سنت - که در نقطه مقابل معتزله قرار داشتند - به شدت طرفدار این عقیده بودند که کلام خداوند همانند ذات الهی  قدیم و غیرمخلوق است . اما معتزله به شدت مروج این باور بود که کلام خداوند مخلوق و حادث است و کسی  که معتقد باشد قرآن قدیم است کافر است.
برخی  از عقاید معتزله
1- افعال خداوند معلل به اغراض بوده، بر اساس حکمت و مصلحت انجام می  پذیرد.
2- رویت خداوند در دنیا و آخرت محال است.
3- توحید و عدل از باورهای  اولی  و اصلی  معتزله به شمار می  آید.
4 کلام خداوند مخلوق و حادث است و قدیم بودن منحصر به ذات اقدس الهی  است.
5- تکلیف مالایطاق محال است.
6- مومن قادر بر کفر است، چنان که کافر قادر بر ایمان است.
7- مغفرت بدون توبه امکان پذیر نیست.
8- فاسق نه مومن است و نه کافر، بلکه در منزلتی  بین المنزلتین است.
9- قرآن با عقل قابل تفسیر است
10- در تعارض عقل و نقل، عقل مقدم است.
آغاز پیدایش رای  در تفسیر
گرچه برخی  عقیده دارند راه یابی  عقل و رای  در تفسیر به عصر معتزله بر می  گردد، لکن به نظر می  رسد قضاوت صحیح در این مورد آن است که بگوییم دخالت دادن عقل و اندیشه در فهم قرآن ریشه در خود قرآن دارد و این آخرین وحی  نامه الهی ، بارها مسلمانان را به تدبر در آیات نورانی  اش فرا خوانده است . چنان که مثلا در سوره محمد صلی  الله علیه و آله وسلم فرمود: "افلا یتدبرون القران ام علی  قلوب اقفالها"  ]آیه 24[ و در سوره زخرف فرمود: "انا جعلناه قرآنا عربیا لعلکم تعقلون " ]آیه 3[.
بنابراین تعقل در قرآن را که اساس تفسیر عقلی  و اجتهادی  است، باید در خود قرآن جستجو کرد; اما به هر حال به نظر می  رسد تفسیر عقلی  در اواسط خلافت حکام اموی  با پیدایش تدریجی  فرقه های  مختلف مذهبی  پایه ریزی  شد. در این دوران متکلمان درباره مسایلی  نظیر قضا و قدر یا جبر و اختیار سخن گفته، هر یک برای  تایید مبانی  اعتقادی  خویش به قرآن مراجعه و استشهاد می  کردند . در دوره بنی  عباس که معتزله نفوذ سیاسی  و قدرت حکومتی  بدست آورد، دخالت عقل در تمامی  ابعاد معارف دینی ، از جمله تفسیر قرآن به فراوانی  رواج یافت.
ویژگیهای  تفسیری  معتزله
عقل گرایی  افراطی  :همان گونه که پیش از این اشاره شد، یکی  از اصول عقاید معتزله حاکمیت عقل بر همه تعالیم دین، از جمله تفسیر است . معتزله با تکیه بر این اصل و برای  ابطال دلایل مخالفان، آیات قرآن را به گونه ای  تفسیر می  کردند که با اصول مکتب و مرام خویش سازگار باشد.
گرایش به مجاز و استعاره :یکی  دیگر از وجوه تمایز تفسیر معتزله گرایش به مجاز و استعاره و تشبیه است . در هر آیه ای  که با اصول عقایدشان مطابق نبوده، از معنای  ظاهری  عدول کرده، به مجاز و تمثیل روی  آورده اند . بی  تردید استعاره، مجاز، کنایه، تشبیه و سایر صنایع بدیعی  در قرآن به بهترین شکلی  بکار رفته است; ولی  این هرگز روا نمی  سازد که هر جا در فهم آیه ای  در مانده، تفسیر آن مشکل بود، از معنای  ظاهری  دست کشیده، آیات را بر معانی  مجازی  شان حمل کنیم;
توجه به مباحث لغوی  :که یکی  از مهم ترین بخشهای  تفسیر مباحث مربوط به الفاظ و واژگان آیات است . اهتمام به این بخش در حد نیاز نه تنها مخل به برداشت درست قرآن نیست، بلکه ضرورت توجه به آن به حدی  واضح و آشکار است که جای  درنگ و تامل ندارد . دلیل بارز این ادعا آن است که در هیچ دوره ای  از تاریخ تفسیر، از اولین روزهای  نزول وحی  تاکنون هیچ یک از تفاسیر موجود از مباحث لغوی  خالی  نبوده است . اما آن چه باعث تمایز تفسیر معتزله از دیگر تفاسیر شده این است که آنان اهمیت فوق العاده ای  به بحث های  لغوی  از خود نشان داده اند . البته اگر در جایی  معنای  لغتی  با عقاید آنان ناسازگار بوده است، به راحتی  از آن صرف نظر کرده یا آن را با برداشت های  اعتقادی  خویش توجیه کرده اند.
استناد به قرائات شاذ :هر چند بسیاری  از علمای  شیعه و سنی  جواز استناد به قرائات سبعه - حتی  در نماز - را جایز دانسته، بر آن ادعای  اجماع کرده اند، اما نباید تردید داشت که قرائت همانند روایت است و از هر قاری  که باشد، باید با نقل صحیح از پیامبر صلی  الله علیه و آله وسلم یا ائمه معصومین علیهم السلام ثابت شده باشد. ولی  معتزله گاهی  برای  نصرت عقاید خویش، قرائت مشهور را رها کرده، به قرائت شاذی  تمسک جسته اند. چنان که در آیه "وکلم الله موسی  تکلیما"  ]نسا» 164[ برای  تنزیه خداوند "الله " را به فتح خواندند تا تکلم به موسی  برگردد.
برخی  از آثار تفسیر معتزله
تفاسیر و کتب فراوانی  را معتزله تالیف کردند; اما بسیاری  از آنها به مرور زمان از بین رفت. از بزرگان این فرقه که در تفسیر کتابی  تالیف کرده اند، می  توان از ابوبکر عبدالرحمان بن کیسان اصم (ت 240 ق) و ابراهیم بن اسماعیل بن علیه نام برد.
همچنین  باید از محمد بن  عبدالوهاب  بن  سلام  مشهور به  ابوعلی   جبایی   (ت سال303 ق) نام برد که یکی  از شیوخ برجسته این مکتب و آشنا به فلسفه و کلام بوده است.

 

نویسنده : سید محسن موسوی زاده ; ساعت ٥:٠٩ ‎ب.ظ ; دوشنبه ٢۳ فروردین ،۱۳۸٩
تگ ها:
comment نظرات () لینک