معتزله


+ معتزله‌، مردم‌سالاری و خلافت

 نویسنده‌: میثم محمدی

به حقیقت باید گفت زمانی که تحقیقی کلی در باب مفاهیم سیاسی نظری-عملی (به خصوص در مورد موضوعاتی نظیر دموکراسی، مردم‌سالاری و ...) در بطن مذهبی همچون اسلام صورت می‌پذیرد، به هیچ روی گذر از مفهوم، موقعیت و رهیافت نهایی «معتزله» نتوانیم نمود.

بن‌مایه‌ی اصلی و زیربنای حقیقی تفکر سیاسی معتزله را (که همچون شیعه قائل به عدل و توحید و همچنین معتقد به حسن و قبح عقلی و ذاتی افعال می‌باشند و فی‌المثل عقل را بدان دلیل که خود بذات نیک است نیک ‌می‌دانند نه به دلیل آنکه دین آنرا نیک برشمرده است و ...) لزوم اهمیت مردم در تعیین و تثبیت نظام حکومتی شکل می‌دهد، بدین معنا که برخلاف دیگر مذاهب اسلامی (چون اهل سنت که حاکم را زمانی که به حکومت رسید مقدس و مشروع می‌دانند ولو فاسق و ظالم و پلید باشد و هر گونه قیام، انقلاب و حتی انتقادی را نسبت به رفتار ارباب حکومت نامشروع و در شمار عصیان و طغیان و شورش نادرست تلقی می‌نمایند و نظر و خواست مردمی را پس از به قدرت رسیدن حاکم هرگز وارد نمی‌دانند و از آن سو همچون شیعه (فقه شیعه) که امام جامعه را بر اساس نظریه نصب و نص و وصیت دارای حقی الهی و مشروعیتی آسمانی می‌دانند) تکیه اصلی معتزله بر خواست و رضایت مردمی در به قدرت رسیدن حکومتی و عزل و برکناری حکمرانی دیگر بوده است. بر اساس این نگاه زیرساختی، موضوعات دیگری در اطراف اعمال سیاسی معتزله پدید می‌آید که آنها را، هم از شیعه و هم از «سنی» جدا می‌سازد:

1- نظر معتزله در تبیین اصل امر به معروف و نهی از منکر، امکان مشارکت تمام مردم را در اعمال این فریضه اسلامی برقرار ساخته و به گشودن ابواب نقد و انتقاد و اعتراض مردمی در برابر حاکمان جامه می‌انجامد. بر این اساس معتزلیان حتی قائل به بکارگیری سلاح و شمشیر (هنگامی که چاره‌ای جز آن نباشد) توسط مردم و ایجاد انقلابی همگانی علیه ستمگر هستند. این نظریه، سرنگونی حاکم ظالم را به هر وسیله جایز شمرده و به همین صورت است که «امر به معروف و نهی از منکر» در شمار اصول دین معتزلیان و در ذیل اصل «عدل» تعریف می‌شود. این در حالیست که شیعه «قول» را در امر به معروف و نهی از منکر مرحله پایانی دانسته و معتقد است فقط به اذن امام می‌توان شمشیر در بر گرفت و مسلحانه و بزور اعتراض را صورت داد.

قاضی عبدالجبار همدانی عقیده معتزله را در این باب اینگونه بیان می‌کند:

«همانا خلاف از بعضی امامیه است در اینکه وجوب(امر به معروف و نهی از منکر) در قول متوقف می‌شود پس هرگاه مثمر نبود، تعدی به ضرب و قتل و جنگ موقوف بر امام است و مختص اوست نه مردم. دلیل ما علیه امامیه ظاهر گفته خداوند (و ان طائفتان من المؤمنین اقتتلوا) می‌باشد. خداوند متعال با امر به (فاصلحوا) بر همگان تکلیف کرده است و به همین نحو (فقاتلوا الّتی تبغی حتی تفئ الی امرالله) فرمان خداوند به جنگ با مشرکین است، که دستوری عام برای همه مکلفین است. بنابر این اختصاص آن به امام بدون دیگران وجهی ندارد. اگر چه ما برای امام –هرگاه یافت شود- حق تقدم قائلیم».

2- در کنار این تئوری‌های رادیکال می‌توان به میانه‌روی لطیف معتزله در تبیین نظریه «منزله بین منزلتین» و تعیین مرتبه «مرتکب کبیره» در اسلام اشاره کرد. در اینجا لازم است بازشکافی کوتاهی در مباحث کلامی آن دوران به عمل آید و ریشه بحث اندکی روشن گردد.

در تاریخ اسلامی مشهود است که سه دسته تفکر تعیین‌کننده، سه نگاه متفاوت نسبت به «مرتکب کبیره» داشتند. خوارج، مرتکب کبیره را کافر، اصحاب حسن بصری، او را منافق و در نهایت مرجئه چنین افرادی را (مرتکب کبیره) مؤمن نامیده‌اند.

در این میان معتزله با توجه به خصائصی که در قرآن برای هر یک از این صفات (کافر و منافق و مؤمن) ذکر شده است مرتکب کبیره را «فاسق» نامیده، منزله بین منزلتین (بین نظریات حسن بصری و خوارج) پیشه کردند. دلیل این امر نیز آن بود که هیچ کدام از صفات مذکور بر مرتکب کبیره صادق نبود.

پارادوکس آغازین دموکراسی

چنانکه در ابتدا آوریم، گرانیگاه اساسی تئوری‌های سیاسی معتزله در موضوع تعیین امام و حاکم جامعه توسط مردم و عزل و برکناری او بوسیله‌ی خود آنان، نمایان شده است و از آن سو نقطه اوج تفکر روشن بین معتزلیان و نگاه مترقیانه آنان به «سیاست دین» نیز در همین تز صریح مشخص می‌گردد.

«امام همانا به انتخاب غیر امام می‌شود و اگر شرایط را به طور کامل دارا بود قبول بر او لازم است».

«هر گاه بین افضل از نظر صلاح و تقوی و مفضول در دین، یعنی کسی که از نظر دینی صلاحیت کمتری دارد و لکن توانایی بیشتر در رعایت مصالح دارد و میل مردم به او زیادتر است، تعارض شود، اولی –نه جایز- مقدم داشتن «مفضول» بر «افضل» در انتخاب امام است... مفضول در آنچه برای جامعه مصلحت است، افضل است بنابر این شایسته‌تر برای تقدم است...»

جالب اینجاست، که این نظریات آگاهانه، آزادی‌خواهانه و پیشرو در بطن زمانه‌ای پدید می‌آید که تفکراتی نظیر مرجئه (حساب امروز را به فردا بیانداز و جزای همه پلیدی‌ها و بی‌عدالتی‌ها را به روز قیامت و خداوند واگذار، ما را در اعتراض به حکام و در نقد هر آنچه کردند هرگز حقی نیست) و جبیریه (قائلان به جبر الهی که تمام حوادث و رویدادها حتی اتفاقات طبیعی و بلکه انسانی را به تقدیر الهی تفسیر می‌کردند) در اوج قدرت خویش به سر می‌بردند.

شاعر مرجئه (ثابت قطنه) در این باره می‌گوید:

«ای هند از من بشنو: سیره ما پرستش خدا و قائل نشدن شریک برای اوست / امور را هنگامی که مشکوک بودند، ارجأ کنیم...»

مأمون خلیفه‌ی عباسی نیز در جمله‌ای مشهور دین مرجئه را ابزاری در جهت توجیه قدرت حاکمان تفسیر کرده است: «الارجاء دین الملوک» جبیریه در این راه می‌کوشیدند حکمرانی بنی‌امیه را به جبر الهی و به نوعی نظریه‌ی شئ گونگی لوکاچ مجاری و نه راه حل لوکاچ که می‌گفت: انسان باید از شئ‌گونگی بپرهیزد و جبر و سلطه پادشاهان را ساخته دست روزگار نداند و برای تغییر وضع موجود آگاهانه اقدام کند- بازگردانند و بر اساس آن هر گونه مخالفت و اعتراض و صدای مخالف را در جامعه بخشکانند و قوام بخش دستگاه اموی باشند.

قاضی عبدالجبار کسی بود که قائل به جبر شد و آن را آشکار کرد. کارهای خود را به خواست و مشیت خداوند نسبت می‌داد تا عذری برای کارهایش باشد و مردم گمان کنند او مصیب است و خداوند او را امام قرار داده و ولایت را بدو سپرده و معاویه آن را در خاندان بنی امیه گسترش داد...»

حسن بصری نیز در تشریع زیربنای حاکمیت اموی و امرایشان می‌گوید:

«قومی، صاحب رداهای خز و عمامه‌های نازک گشتند، طالب ریاستند و در امانات خیانت می‌کنند. مردم را در معرض بلا قرار داده و خود از آن در امان بودند. تا جایی که از فوق خود پاکان را ترسانیدند و در پائین دست به اهل ذمه ظلم کردند. دین را به سخره گرفتند، مراکبشان را پروار، خانه‌هایشان را بزرگ و قبورشان را تنگ کردند. ایشان را نمی‌بینی مگر آن که لباس‌ها را نو و دین را کهنه کرده‌اند»

بنا به نظریه مرجئه و (اهل حشو) تقدیس حکومت بدین صورت انجام می‌گیرد:

«هرگاه فاسق بر حکومت غلبه کرد، امام و سزاوارترین فرد برای حکومت می‌شود و کسانی که پس از آن بر او خروج کنند، خارجی هستند، اگر چه در نهایت فضل باشند.»

اشعری پیشوای اشاعره نیز خروج بر امام را جایز ندانسته، می‌گوید:

«استفاده از شمشیر باطل است، اگر چه مردان کشته و ذریه اسیر شوند. همانا امام گاهی عادل و گاهی غیر عادل است و اگر فاسق باشد، ما اجازه‌ی کنار گذاشتن او را نداریم و خروج بر سلطان را انکار کرده و جائز ندانسته‌ایم».

در چنین جامعه‌ای است که حجاج ابن یوسف سقفی نیز خود را برتر از خدا فرض کرده، فریاد بر می‌آورد:

«به خدا سوگند اطاعت من از اطاعت خدا واجب‌تر است زیرا خدا می‌گوید: (اتقوا الله مااستطعتم) که در آن استثنا است و خداوند گفته (واسمعوا و اطیعوا) ولی در آن استثنا نکرده است. پس اگر به کسی بگویم در این خانه وارد شو و وارد نشود، خون او بر من مباح است».

در این میان معتزله ناگهان سربر می‌آورد و با آموزگاران نخستین خویش (واصل بن عطا و عمرو بن عبید که از درس ابوالحسن بصری جدا شدند و خود در گوشه‌ای از مسجد پای ستونی، عده‌ای اختیار کردند و آموزه‌های خویش به کار گرفتند و بدین‌سان به معتزله «کناره گرفته» شهرت یافتند) به نقد مستقیم و رویارویی قدرت اموی، سپس سرنگونی آن و بعد تأسیس نظام عباسی می‌پردازد. نکته اساسی –که در عنوان نیز تا حدودی مشخص شده- چگونگی همگونگی تفکری نقاد و قدرت‌ستیز و مردمی همچون معتزله با امپراطوری نام آشنایی! چون عباسیان است. اینگونه می‌بینیم که ظهور خلافت عباسی دقیقاً مصادف است با قدرت‌یابی معتزله و حتی بسیاری از خلفای بزرگ عباسی (نظیر خلفای نخستین و ... مأمون) آئین معتزلی را به عنوان مذهب خود می‌پذیرند. (پارادوکس آغازین دموکراسی)

«واصل و پیروانش در اواخر دولت اموی در خدمت عباسیان فعالیت می‌کردند و مذهب «واصل» و متقدمین معتزله، مذهب رسمی حرکت عباسی بود».

البته سابقه همکاری معتزله با خلفای پیشین (امویان) نیز در مواردی کوچک و ارزشمند دیده شده چنانکه غیلان دمشقی معتزلی در خلافت کوتاه و سه ساله عمر بن عبدالعزیز بزرگمرد تنهای اموی، به منظور تقسیم عادلانه خراجهای ظالمانه و اموال مردمی به یاری او می‌شتابد و بعد هنگامی که قدرت عمر به سر می‌آید، با آغاز سلطنت بیست ساله هشام بن عبدالملک، غیلان به دار آویخته می‌شود، دست و پایش بر سر چوبه دار قطع می‌گردد و زمانی که می‌بیند بر فریادش سکوتی نیست، زبانش را نیز از قفا بیرون می‌کشند... در طول خلافت عباسی، مخالفتهای بسیار اساسی و مبنایی از سوی معتزلیان با خلفای عباسی و حتی وزرای آنان که بعضاً معتزلی صورت می‌گیرد. حبس «بشر هلالی» متفکر بزرگ معتزلی به دستور هارون (به سبب انتقادات او به اساس نظام‌مندی سیاسی خلافت عباسی) و همچنین قیام‌ها و مبارزاتی که معتزلیان بر ضد خلفای عباسی (و حتی به همراهی زیدیه در قیام علیه منصور عباسی) صورت می‌دادند از نمونه‌های بسیار بزرگ روشن‌اندیشی و روح همیشه نقاد آنها بود.

در این میان بسیاری را این باور بوده است که ریشه اصلی این مبارزات و مخالفت‌های معتزله با عباسیان به نوع رفتار و برخورد ناعادلانه‌ی آنان با امامان شیعه باز می‌گردد (به این صورت که آنان با استفاده از نام امامان شیعه به قدرت رسیدند و بعد برای نابودی همان «نام» هر چه در توان داشتند به کاربستند).

در تفکر معتزله آنچه به عنوان اصل در مشروعیت حکومت و قدرت‌یابی حاکمان در نظر گرفته می‌شود، انتخاب حاکم از سوی مردم جامعه است. این انتخاب به گونه‌ای است که نظارت مستقیم و عادلانه‌ی مردم را به همراه داشته و در هر زمان –با کشف فساد و ناتوانی حاکم- بر اساس نارضایتی مردمی عزل می‌گردد.

«احتمال اشتباه در امام می‌رود و کسانی هستند که در اینجا او را آگاه می‌کنند. آنها امت و علما هستند که مورد اشتباه را برایش روشن ساخته و او را در راه صواب قرار می‌دهند، و مراد ما تمام امت نیست، منظور ما گروهی از نزدیکان و علمای حاضر نزد اوست و کسی که موضع اشتباه و آگاهی بر آن را می‌شناسد زیرا به نظر ما اینان، در دادن هشدار به امام، قائم مقام کل امتند».

قاضی عبدالجبار همدانی در توضیح نظریه‌ی انتخاب امام می‌گوید:

«به نظر ما امام همانند امیر به ولایت برگزیده می‌شود و اهل صلاح و علم او را به امامت منصوب می‌کنند... و اما نظر ایشان که امام خود و دیگران را نصب می‌کند، به نظر ما پذیرفته نیست زیرا به نظر ما امام توسط علما و صالحان انتخاب می‌شود. او را به اشتباهش آگاه می‌کنند و از باطل دور می‌گردانند وظیفه‌ای را که ترک کرده به او یادآوری می‌کنند. هر گاه از طریق حق خارج شود، دیگری را به جایش می‌نشانند».

بر این اساس –چنانچه پیشتر هم گفتیم- نظریه سیاسی امامت در کلام معتزله و شیعه دو رویکرد متفاوت را طی می‌کند. معتزله اساس نظریه نص و نصب را به دلیل آنکه آزادی و اختیار مردم را سلب می‌کند، نادرست دانسته بر انتخاب امام از طریق «نائبین امت» تأکید می‌ورزد:

«به درستی که به دلیل شرعی ثابت شده است که صلاح در برپا داشتن «امرا» و «عمال» و «حکام» آن است که به اجتهاد و انتخاب بعد از شناخت صفات باشد، در نتیجه ممتنع نیست که در مورد امام هم اینگونه باشد... و ما بیان کردم که نصی در مورد امامت وجود ندارد که تبعیت شود و همانا واجب در آن انتخاب است».

البته صفات نایبان نیز مشخص شده و از انسانهای برجسته جامعه می‌باشند:

«مذهب گمراه کننده نداشته باشند و کاری که موجب فسق است از ایشان ظاهر نشود. امانتدار، متدین و اهل شناخت باشند... تفاوت بین افراد صالح و غیرصالح برای امامت را بدانند... و مورد اعتماد باشند».

به هر صورت نکته اساسی در تبیین این بحث و تحلیل نظریات مردم سالارانه معتزله، ارائه دوباره یک تلقی روشن، دین‌مدار و دمکرات در بحبوحه‌ی منازعات کلامی در عصر عباسی است که حتی در دنیای اسلامی عصر حاضر نیز وجوه بسیار روشن و منطقی‌ای را به نمایه می‌گذارد.

این جمله‌ای است که صاحب ابن عباد –وزیر معتزلی آل‌بویه- در حدود هزار سال پیش در تبیین آزادی عقیده و بیان در اسلامی به زبان می‌آورد:

«سایر ممالک ما چه شرق و چه غرب، در پهناورترین و گسترده‌ترین ناحیه‌ها و صفحات و بیشترین اصناف می‌باشد و اعتراضی بر صاحب عقیده‌ای نیست بلکه هر فرقه گرد رهبرانش جمع می‌شود و به مذهب و رأی خود عمل می‌کند... در این مذهب اجباری نیست هر که بخواهد می‌تواند خواستش را اختیار کند، مخفی بدارد یا آن را تشدید کند، اختلاف، میراث زمان است که در اکنون ظاهر شده‌است».

بدین صورت –و به منظور جلوگیری از اطاله‌ی کلام- از بحثهای جانبی دیگر در کلام سیاسی معتزله (مانند قریشی بودن و نبودن امام و ...) نیز صرف‌نظر گردید تا موضوع اصلی «آزادی مردمی و دموکراسی اسلامی» در تئوری سیاسی معتزله با فراغ بال بیشتری دنبال گردد.

منبع:

http://hmshadkam.blogfa.com/post-170.aspx

نویسنده : محسن موسوی زاده ; ساعت ٥:۱٥ ‎ب.ظ ; یکشنبه ٢٧ فروردین ،۱۳٩۱
comment نظرات () لینک

+ جریان نومعتزله برای اهل‌سنت فرصت است

عضو هئیت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی گفت: جریان نومعتزله برای اهل‌سنت فرصت و برای شیعیان تهدید به شمار می‌رود. البته این جریان به تقریب مذاهب شیعه و سنی کمک می‌کند.

 به گزارش فارس؛ پیدایش علم کلام در تاریخ اسلام به دلیل عوامل داخلی و خارجی بوده و همین عوامل همواره باعث پویایی این علم بوده‌اند. همراه با ظهور علم کلام به تناسب تعدد آراء و عقاید کلامی، فرقه‌های متعدد و متکلمین زیادی ظهور کرده‌اند که بعضی از آن‌ها به لحاظ ارائه عقایدی خاص و نیز تسلط به مباحث کلامی و توانایی پاسخگویی به شبهات مخالفین، از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند. از جمله این فرقه‌ها معتزله و از جمله متکلمین برجسته، «قاضی عبدالجبار همدانی» است. وجه ممیزه این فرقه کلامی، روی آوردن به تفسیر عقلانی آموزه‌های دینی، اعتقاد به آزادی اختیار انسان، عقیده به حسن و قبح عقلی و اعتقاد به عینیت ذات و صفات خداوند است. امروزه گروهی از نو اندیشان اسلامی، عمدتاً در کشورهای عربی به این جنبه مهم کار معتزله؛ یعنی رویکرد عقلانی به مبانی دینی توجه کرده و ضمن الگوبرداری از آن سعی در حل مشکلات و معضلاتی دارند که اسلام در مواجهه با مدرنیته با آن‌ها روبرو شده است. ظهور نومعتزلیان همزاد با آراء و اندیشه‌های «محمد احمد خلف‌الله» و پیروان او در مصر است «حسن حنفی» شاگرد احمد خلف‌الله، در میان معتزلیان معاصر تنها کسی است که به جمع آوری و بررسی آراء کلامی به صورت مدون و منسجم پرداخته است. بنابراین می‌توان آرا ء او را بعنوان نماینده معتزله جدید در مقایسه با آراء عبدالجبار همدانی به‌عنوان نماینده معتزله قدیم قرار داد و از این راستا به چگونگی رابطه این دو گروه معتزلی پی‌برد. در همین رابطه سرویس اندیشه خبرگزاری فارس، در نظر دارد که به بررسی تأثیر آرای این اندیشمندان در جهان فکری مسلمانان و خصوصاً در ایران بپردازد و در این خصوص به سراغ محققین حوزه و دانشگاه خواهد رفت. * جریان نومعتزله برای اهل‌سنت فرصت و برای تشیع تهدید به شمار می‌رود حجت‌الاسلام عبدالکریم بهجت‌پور، رئیس پژوهشکده دانشنامه‌نگاری پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در گفت‌وگو با خبرنگار فارس، ضمن بررسی اجمالی مبانی فکری نومعتزلیان اظهار کرد: جریان عقل‌گرای نومعتزله عرب در میان اهل‌تسنن رواج یافته که چنین رشدی در میان اهل‌سنت فی‌نفسه مبارک است. وی افزود: به طور عموم، اهل تسنن رویکرد سلفی و حنفی به دین داشته و جریان‌های عقلی در میان آنان تضعیف شده است، ولی در حال حاضر جریان نواندیشی که در میان اهل سنت رشد گرفته، تلاش می‌کند عقلانیت را به حوزه دین بکشاند. عضو هئیت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با بیان اینکه چنین رویکرد عقل‌گرایی در میان اهل‌سنت به رویکرد تشیع نزدیک می‌شود، تصریح کرد: در کنار نگاه انتقادی، باید از جریان نومعتزله در اهل سنت استقبال کرد؛ چرا که به تقریب مذاهب شیعه و اهل سنت کمک کرده و گفت‌وگو بین این دو مذهب را تسهیل می‌کند. نویسنده کتاب «تفسیر موضوعی قرآن» گفت: اهل تشیع قرن‌ها با رویکرد عقلانی در حوزه دین کار کرده است و به همین دلیل، ما باید روش ورود جریان عقل‌گرایی در میان اهل‌سنت را از نظر پختگی و خامی به مباحث عقلی، ارزیابی کرده و اشکالات را مطرح کنیم. این مفسر قرآن با بیان اینکه برخی از روشنفکران دینی شیعه تحت تأثیر اندیشه‌های عرفانی ـ صوفیانه این نومعتزلیان قرار گرفته‌اند،‌ افزود: بعضی از روشنفکران سعی می‌کنند برخی از مبانی استحکام‌یافته و معتدل شیعی را به صورت مجدد بازخوانی کرده و از این ناحیه خطری برای ما ایجاد می‌کنند. وی افزود: جریان نومعتزله برای اهل‌سنت فرصت و برای ما تهدید به شمار می‌رود و جریان روشنفکری در ایران متاسفانه به سمت هماهنگی و هم‌سخنی با نومعتزلیان می‌رود؛ در صورتی که ما یک دوره عقلانیت بسیار پخته را پشت سر گذاشته‌ایم که تحت تربیت اهل‌بیت و بزرگان دینی شکل گرفته است. حجت‌الاسلام بهجت‌پور افزود: جریان روشنفکری در ایران با پشت پا زدن به پیشینه عقلانی در تاریخ تشیع، خود را به جریان نومعتزله عرب نزدیک می‌کند در حالی که چنین ضرورتی در میان مذهب شیعه حس نمی‌شود. وی گفت: هرگاه عقلانیت از چارچوب‌ها خارج شود، اتفاق‌های می‌افتد که قابل پیش‌بینی و کنترل نیست، از جمله اینکه به سمت سکولاریسم و تعبیر و تفسیری از دین می‌رود که خارج از چارچوب دین است. عضو هئیت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تهدید جریان روشنفکری دینی برای اندیشه شیعی را مانند تهدیدی دانست که «مارتین لوتر» در اندیشه کاتولیک داشت، و افزود: لوتر جریان عقل‌گرایی را در دین مسیحیت وارد کرد که چارچوب نداشت و لذا اندیشه لوتری به صورت دائم دچار انشعاب و انشقاق شد و نتوانست خود را نگه دارد. وی گفت: اندیشه عقلانی شیعی، اندیشه‌ای بود که از آغاز با تربیت اهل‌ بیت (ع) در چارچوب دین شکل گرفت و ضوابط و روش‌مندی خاص خودش را داشت. شیعه با عقلانیت پذیرفته شده و در چارچوب اندیشه اسلامی، بسیاری از معارف دین را متوازن و هماهنگ کرده است. حجت‌الاسلام بهجت‌پور در پاسخ به این پرسش که جریان نومعتزله دینی در جهان عرب و ایران تا چه حد نفوذ داشته است، گفت: جریان نومعتزله به علت نزدیکی مصر به اورپا و تعامل بین ادیانی، در این کشور شروع شده است و هر چه به سمت پاکستان و عربستان رفته به جریان فکری سلفی‌گری نزدیک می‌شود. نویسنده تحریف موضوعی قرآن گفت: جریان نومعتزله در کشور‌های مصر، لبنان، سودان نفوذ دارند، زیرا در این کشورها جریان‌های متفکر نواندیش حاضر نیستند، اندیشه سلفی خشک را بپذیرند و تعدادی از روایات را به دلیل ضعف‌هایی که در آنها وجود دارد؛ صحیح بشمارند و یا هیچ تاویلی در مورد آن نداشته باشند. حجت‌الاسلام بهجت‌پور گفت: به هر اندازه که جامعه به سمت عقلانیت برود؛ از اندیشه سلفی فاصله می‌گیرد و در این میدان نومعتزلیان جریان فکری عقلانی را عرضه می‌کنند. این پژوهشگر و مفسر قرآن با اشاره به نوع رویکرد جریان نومعتزله نسبت به قرآن، اظهار داشت: جریان نومعتزله عرب، بحث تاثیرپذیری قرآن از فرهنگ زمانه را مطرح کرده به عنوان مثال، نصر حامد ابوزید معتقد است؛ سه نوع آیات در قرآن وجود دارد؛ برخی از آیات مکی که درفضای مکه نازل شده، جاودانه بوده و نخستین نوع آیات به شمار می‌رود. نویسنده «همگام با وحی» ادامه داد: گروه دوم از آیات به مسائلی مانند جن و بردگی پرداخته که به جامعه معاصر پیغمبر (ص) اختصاص دارد و در عصر حاضر هیچ پیامی ندارد و گروه سومی از آیات وجود دارد که در آن زمان، به عنوان مفاهیم حقیقی تلقی شده و عین اراده خداوند متعال تعبیر می‌شده است و امروزه با تغییرات فرهنگی که در جهان صورت گرفته باید از مفهوم حقیقی خارج شوند و به عنوان معانی مجازی، تأویل بشوند. رئیس پژوهشکده دانشنامه‌نگاری با مثالی به تبیین مفهوم حقیقی و مجازی پرداخت و گفت: به عنوان مثال مراد شیطان میکروب است در آن روز به میکروب، شیطان گفته و امروز باید شیطان از معنی که آن زمان به کار می‌رفت خارج کرد و در معنی امروزی به کار برد، چون اگر میکروب را کنترل نکنید؛ آدم را بیمار می‌کند. عضو هئیت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی گفت: این نظریه در میان روشنفکران ما به جوهر و عرض دین تبدیل شد و این روشنفکران معتقد بودند گوهر دین عدالت و محبت است که در زمان حضرت حضرت رسول (ص) در رفتار او تجلی داشته است و امروز مصداق عدالت‌ و محبت با گذشته متفاوت است. وی در پایان خاطر نشان کرد: روشنفکران ما بر این باورند اکنون باید گوهرها را نگه داشت و عرض‌ها را از دین جدا کنیم و این مفهوم نقطه مشترک بین جریان نومعتزله و روشنفکری است.

نویسنده : محسن موسوی زاده ; ساعت ٥:٠٦ ‎ب.ظ ; یکشنبه ٢٧ فروردین ،۱۳٩۱
comment نظرات () لینک