معتزله


+ معرفی تفسیری ناشناخته از مکتب معتزلیان ری

 حسن انصاری

معرفی تفسیری ناشناخته از مکتب معتزلیان ری/ حسن انصاری شیخ منتجب الدین رازی در فهرست خود (ص 8)، تفسیری بزرگ در ده جلد را از ابو سعد سمّان، محدث و متکلم معتزلی نیمه اول سده پنجم قمری ری به نام البستان فی تفسیر القرآن نام می برد.

البته از این تفسیر در دیگر منابع یادی نشده و از آن هیچ نشانی در اختیار نیست. محتمل است که شیخ منتجب الدین در انتساب این کتاب به ابو سعد سمّان دچار سهو شده است. با این وصف ما از تفسیری از یک سمّان دیگر که معاصر ابو سعد سمّان بوده اطلاع داریم که او نیز همچون ابو سعد، معتزلی و از شاگردان قاضی عبد الجبّار بوده است. این سمّان نه ابو سعد بل ابو العبّاس سمّان است که کاملا مغفول مانده و تنها تکه هایی اینجا و آنجا درباره او یافته ایم که در این مقاله می کوشیم این داده ها را به دست دهیم:

نام ابو العبّاس سمّان در شرح عیون المسائل حاکم جشمی به عنوان یکی از شاگردان قاضی عبد الجبّار همدانی در میان قاضیان ذکر شده است (نک: فضل الاعتزال، ص 385، نیز ص 391). او توضیحی دیگر درباره وی و حتی نامش ارائه نمی دهد. خوشبختانه نام ابو العبّاس و اندکی اطلاعات دیگر درباره او از طریق نسخه ای از امالی قاضی عبد الجبّار که به روایت ابو یوسف قزوینی در اختیار است و انشاء الله متن آن در ضمن تصحیح روایات باقی مانده از امالی قاضی عبد الجبّار به چاپ خواهد رسید، دستیاب است. در این نسخه از امالی، ابو یوسف قزوینی از "قاضی القضاة ابو العبّاس احمد بن محمد السمّان" که او را قاضی القضاة ری می خواند در میان کسانی که در هنگام سماع امالی از قاضی عبد الجبّار در قزوین به سال 408 و یا 409 ق حضور داشته اند، یاد می کند. همچنین در همین متن که شرح حالی کوتاه هم از قاضی عبد الجبار در آن به دست داده شده، ابو یوسف اضافه می کند که ابو العبّاس در شمار کسانی بوده که در زمان مرگ قاضی عبد الجبّار در ری بر سر جنازه او در کنار کسان دیگری چون ابو عبد الله الجرجانی الموفق بالله و ابو القاسم البستی و ابو رشید نیشابوری نماز میت گزارده است. ابو یوسف در اینجا ابو العبّاس را "قاضی قضاة الری أبو العبّاس وهو قاضی القضاة المعتمد" می خواند. بدین ترتیب معلوم می شود ابو العبّاس زمانی قاضی القضات ری بوده، طبعا مدت زمانی در دوران پس از خلع قاضی عبد الجبّار از مقام قضاء.

از چند طریق می دانیم که ابو العبّاس صاحب تفسیری بر قرآن بوده است. تنها موردی که نقلی از تفسیر ابو العبّاس سمّان می شناسیم تفسیر کبیر فخر رازی است که یکجا از آن نقلی می کند (نک: مفاتیح الغیب، 3/ 38). طبعا فخر رازی به دلیل آنکه در ری به تحصیل علم آغاز کرده بوده با این تفسیر در کتابخانه های معتزلیان آنجا آشنایی یافته بوده است. به هر حال می دانیم که تفسیر ابو العبّاس سمّان برای عالمان ری در سده ششم قمری ناشناخته نبوده، فی المثل عبد الجلیل قزوینی رازی، دانشمند امامی مذهب در کتاب نقض از آن نام می برد (نک: عبد الجلیل قزوینی رازی، نقض، ص 180). اصولا تفسیر ابو العبّاس سمّان در محافل شیعه امامی روایت می شده و می دانیم که فضل الله راوندی آن را با سه واسطه از نویسنده روایت می کرده است. در طریقی که در اجازه علامه حلی به بنی زهرة به این کتاب به دست داده شده، تفسیر سمان که "سمانی" خوانده شده، به واسطه فرزند "قاضی القضاة ابو العباس احمد بن محمد السمان"، که خود او هم قاضی خوانده شده یعنی شخصی به نام "القاضی الکبیر ابو نصر عبد القادر" روایت شده است. نواده (سبط) قاضی ابو نصر، که در این سند "القاضی الأعز إسماعیل بن نصر بن القاسم" خوانده شده این کتاب را برای ابو تراب السید المرتضی بن الداعی که از عالمان برجسته شیعه امامی است روایت می کرده و این عالم امامی کتاب را نزد او و او از جدش شنیده بوده است ( نک: بحار الأنوار، 104/ 130 تا 131). این امر نشانی است از ارتباط عالمان امامی و معتزلی در ری سده های پنجم و ششم قمری. به هر حال معلوم است که مقام قضاء در این خاندان تا مدتها ادامه داشته است. محتملا مذهب فقهی ابو العبّاس، مذهب حنفی بوده است و نه زیدی.

درباره این تفسیر همچنین می دانیم که نسخه ای از مجلدات کامل آن نزد ابو یوسف قزوینی، دانشمند زیدی/ معتزلی که خود از شاگردان قاضی عبد الجبّار بوده و صاحب تفسیری بزرگ بر قرآن، موجود بوده است. محتملا ابو یوسف در تفسیرش که آن را بر اساس تفاسیر گذشتگان از معتزله فراهم کرده بوده از این تفسیر هم بهره مند بوده است (برای ابو یوسف قزوینی و تفسیرش، نک: مقاله من در دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ذیل مدخل ابو یوسف). اطلاع در این زمینه در الجواهر المضیّة ابن ابی الوفاء القرشی آمده که متضمن نکته ای درباره سرنوشت این نسخه از تفسیر سمّان نیز هست. این مطلب در ذیل شرح حال أَبُو إِسْحَاق إِبْرَاهِیم بن مُحَمَّد الْفَقِیه الدهستانی آمده است (الجواهر المضیئة، چاپ قدیم، 1/ 47 تا 48). در اینجا ابن ابی الوفاء برای نخستین بار اشاره می کند به این نکته که تفسیر ابو العبّاس سمّان در 13 جلد بزرگ بوده. او اضافه می کند که معین الملک (ابو نصر احمد بن الفضل کاشی، وزیر سلطان سنجر سلجوقی)، تفسیر سمّان را که از ورّاث ابو یوسف قزوینی خریده بود به ابراهیم الدهستانی بخشید. عین عبارت او چنین است:

" إِبْرَاهِیم بن مُحَمَّد أَبُو إِسْحَاق الْفَقِیه الدهستانی .... وَذکره الْهَمدَانِی فی الطَّبَقَات من أَصْحَاب الصندلی وَقَالَ ... ووهب معِین الْملک مِنْهُ تَفْسِیر أبی الْعَبَّاس السمان قَاضِی الرّیّ وَهُوَ فی ثَلَاثَة عشر مجلدا کبارًا ضخما ابتاعها من تَرِکَة أَبی یُوسُف الْقزْوِینِی وَولی الدهستانی قَضَاء الرّیّ وبلغنا وَفَاته سنة ثَلَاث وَخمْس مائَة قَالَ الْهَمدَانِی وحَدثنی ابْن الدینَوَرِی الْعدْل الْحَنْبَلِیّ قَالَ کَانَ یحفظ طَرِیقه إِلَی زید الدبوسی علی وَجههَا وَیتَکَلَّم فی مناظرته بهَا" (نیز نک: طبقات المفسرینِ ادنه وی، ص 426). گویا بر اساس همین اطلاعات، حاجی خلیفه هم در کشف الظنون از این تفسیر و اینکه در 13 جلد بوده و مؤلف آن به عنوان "قاضی ری" یاد کرده است ( نک: کشف الظنون، ج 1 - ص 441).

در پایان باید بگوییم که از یکی از نوادگان ابو العبّاس سمّان در منابع به عنوان فقیه حنفی یاد شده؛ از آن جمله در الجواهر المضیّة در طبقات حنفیان، به نام أَبُو ثَابت مَسْعُود بن عبد الْعَزِیز بن مُحَمَّد الرَّازِیّ و درگذشته به نیشابور به سال 485 ق (نک: 2/ 170). عبارت او درباره این شخص چنین است:

" مَسْعُود بن عبد الْعَزِیز بن مُحَمَّد الرَّازِیّ أَبُو ثَابت ورد بَغْدَاد فی أَیَّام الصَّیْمَرِیّ وتفقه علی أبی عبد الله الدَّامغَانِی وَقبل شَهَادَته واستنابه فی التدریس بِمَسْجِد أبی عبد الله الْجِرْجَانِیّ بالقطیعة وَمضی فی الرسَالَة عدَّة نوب من دَار الْخلَافَة إِلَی غزنة وَمَا وَرَاء النَّهر وفی شَوَّال سنة إِحْدَی وَسبعین وَأَرْبع مائَة قبض عَلَیْهِ شحنة بَغْدَاد وَقَیده من جِهَة الْخلَافَة وَأخذ مِنْهُ مَالا قَالَ ثمَّ أفرج عَنهُ واختفی بعد الإفراج بدار أبی عبد الله الدَّامغَانِی وَخرج بعد ذَلِک فی رِسَالَة إِلَی مَا وَرَاء النَّهر فأدرکه أَجله بنیسابور سنة خمس وَثَمَانِینَ وَأَرْبع مائَة وناهز الثَّمَانِینَ وَحمل إِلَی الرّیّ فَدفن عِنْد مُحَمَّد بن الْحسن وَکَانَ قَاضِی الْقُضَاة یصفه بِالْحِفْظِ لمَذْهَب أبی حنیفَة وَهُوَ سبط القَاضِی أبی الْعَبَّاس السمان رحمهمَا الله".

منبع:سایت کتابخانه مجلس شورای اسلامی

 

نویسنده : محسن موسوی زاده ; ساعت ٤:٤۳ ‎ب.ظ ; سه‌شنبه ٢٤ آبان ،۱۳٩٠
comment نظرات () لینک