معتزله


+ نگاهی به اندیشه های اجتماعی و سیاسی معتزله





معتزله به عنوان یک مشرب فکری نه صرفاً کلامی در اوایل قرنِ دوم هجری در بستر تمدن اسلام و ایران شکل گرفت، عوامل متعددی را در شکل گیری این مشرب موثر دانسته اند که مهمترین آنها عبارتند از :
    1- تعالیم اصیل اسلامی
    2- فلسفه یونانی
    3- ادیان و آئین های غیر اسلامی
    اما در خصوص اندیشه های اجتماعی و سیاسی معتزله ابتدا باید بگوییم که «مسائل معتزله زیاد است، منحصر به امور دینی محض که از نظر معتزله باید به آنها معتقد و مومن بود نیست، شامل یک سلسله مسائل طبیعی، اجتماعی، انسانی، فلسفی نیز که مستقیماً در حوزه مسائل ایمانی نیست، می گردد.»
    البته خود معتزله از میان این مسائل متعدد تنها پنج مسئله را از «اصول اعتزال» به شمار می آورند به گونه ای که «خیّاط (وفات 300 هـ.ق) یکی از پیشگامان معتزله می گوید : هیچ یک از معتزله سزاوار نام اعتزال نباشد اگر به اصول پنجگانه : توحید، عدل، وعده و وعید، منزلت بین منزلتین امر به معروف و نهی از منکر پایبند نباشد، و هر گاه این خصال در او جمع باشد او معتزلی است.»
    از میان اصول پنجگانه ای که در بالاآورده شد، یک اصل آن مستقیماً به مسائل اجتماعی مرتبط است و آن اصل «امر به معروف و نهی از منکر» است، البته «امربهمعروف و نهی از منکر نیز از ضروریات اسلام و مورد اجماع و اتفاق عموم مسلمین است. اختلافاتی که هست مربوط است به حدود و شروط آنها. مثلاً خوارج امر به معروف و نهی از منکر را مشروط به هیچ شرطی نمی دانستند، معتقد بودند در همه شرایط باید این دو صورت گیرد. در حالی که دیگران احتمال موفقیت را و همچنین عدم ترتّب مفسده ای مهمتر را شرط وجوب امر به معروف و نهی از منکر می دانستند. برخی معتقد بودند که امر به معروف و نهی از منکر صرفاً قلبی و زبانی است، یعنی قلباً باید طرفدار معروف و مخالف منکر بود و لساناً نیز باید به نفع معروفها و علیه منکرها تبلیغ کرد ... احمدبن حنبل از این گروه شمرده شده است طبق عقیده این گروه، قیام خونین برای مبارزه با منکرات جایز نیست. معتزله شروط امر به معروف و نهی از منکر را پذیرفتند، ولی آن را به قلب و زبان محدود نمی دانستند، معتقد بودند که اگر منکرات شایع شود، یا حکومت، ستمگر باشد، بر مسلمین واجب است که تجهیز قوا کنند و قیام نمایند.»
    قابل پیش بینی است که این عقیده معتزله ـ که در شمار اصول خمسه اعتزال نیز قرار دارد ـ تا چه اندازه بر حکومت های ستمگر و جور پیشه گران آید به مبارزه با چنین تفکراتی برخیزند و زمینه های نابودی آن را فراهم آورند و در مقابل به حمایت از اندیشه هایی بپردازند که قیام خونین در راستای مبارزه با منکرات را روا نمی دارند و تنها به امر به معروف زبانی و قلبی بسنده می کنند.
    ویژگی بارز عقیده معتزله در وجوب قیام به سیف برای مقابله با حکومت های جور و ستمگر نسبت به عقیده خوارج، که آنان نیز به این امر قایل بودند، این است که معتزله عدم ترتّب مفسده ای بزرگتر را نیز جزو شروط وجوب امر به معروف می دانستند در حالی که خوارج به چنین شرطی قایل نبودند.
    
    

نویسنده : محسن موسوی زاده ; ساعت ۳:٢٤ ‎ب.ظ ; دوشنبه ٥ بهمن ،۱۳۸۸
تگ ها:
comment نظرات () لینک